حجت‌الاسلام دکتر مهدی امیدی، عضو هیأت علمی مؤسسه آموزشی پژوهشی امام‌خمینی(ره) در گفت‌وگو با خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، پیرامون چالش‌های فرهنگی مردم‌سالاری دینی و راه‌حل‌های عبور از آن در نگاه رهبر شهید انقلاب تصریح‌کرد: بحران هویت فرهنگی و فاصله گرفتن از ارزش‌های اصیل انقلاب اسلامی، گسترش جنگ نرم و تهاجم رسانه‌ای دشمن، شکاف نسلی و تغییر الگوهای ارزشی و تحریف تاریخ و هویت اسلامی- ایرانی، چهار چالش عمده در رابطه با مردم‌سالاری دینی هستند.

بحران هویت فرهنگی و فاصله گرفتن از ارزش‌های اصیل انقلاب اسلامی

وی در تشریح چالش نخست گفت: هویت فرهنگی جامعه، شبکه پیچیده‌ای از باورها، ارزش‌ها، نمادها و رفتارهای جمعی است که انسجام اجتماعی و جهت‌گیری تمدنی را تعیین می‌کند. در چارچوب مردم‌سالاری دینی، هویت فرهنگی مبتنی بر آموزه‌های دینی (سنت نبوی و سیره اهل‌بیت) است و تجربه شکل‌گیری انقلاب اسلامی در سال 1357 نیز این هویت را در زمینه‌های تاریخی و سیاسی غنی ایران پیوند داده است.

عضو هیأت علمی مؤسسه امام‌ خمینی خاطرنشان کرد: بحران هویت زمانی آغاز می‌شود که پیوند بینا نسلی جامعه از درون تضعیف شود؛ به این معنا که نسل‌های جدید به ‌دلیل تغییرات سریع در فناوری ارتباطات، نفوذ گسترده فرهنگ جهانی و تهاجم افسارگسیخته رسانه‌ای، آن پیوند معرفتی، عاطفی و احساسی خودشان را با ارزش‌های اصیل انقلاب و دین و جامعه از دست بدهند.

حجت‌الاسلام امیدی افزود: از منظر فلسفه سیاسی اسلامی، حفظ هویت دینی و فرهنگی امت اسلامی به‌عنوان حفظ کیان ارزشی جامعه، ضرورتی غیرقابل‌انکار تلقی می‌شود. شهید آیت‌الله خامنه‌ای در تحلیل ماهیت بحران هویت، بر نقش بنیادین خودآگاهی فرهنگی ملت تأکید داشته و هشدار می‌دهند که اگر فرهنگی در یک کشور دچار انحطاط شود و آن کشور، هویت فرهنگی خود را از دست بدهد، در این صورت حتی پیشرفت‌هایی که دیگران به آن کشور تزریق می‌کنند، نمی‌تواند آن کشور را از جایگاه شایسته در مجموعه بشریت، برخوردار و منافع آن ملت را حفظ کند.

وی با اشاره به اینکه از دیدگاه رهبر شهید بحران هویت، یک تهدید راهبردی علیه استقلال سیاسی و اجتماعی کشور محسوب‌ می‌شود، یادآور شد: بررسی جامعه‌شناسی سیاسی در ایران نیز نشان‌می‌دهد که بحران‌های هویت، با پیامد مستقیم در ساختار مشارکت سیاسی مواجه است؛ به این معنا که وقتی ارزش‌های دینی و انقلابی به حاشیه می‌روند، انگیزه مشارکت مردم مسلمان در عرصه‌هایی که براساس تکلیف دینی تعریف‌شده‌اند، کاهش می‌یابد.

این پژوهشگر حوزوی ادامه‌ داد: افزون بر این، با افزایش گرایش به الگوهای فردگرایانه و غربی، بخش قابل توجه دیگری از شهروندان، تصمیم‌ها و الگوهای سیاسی خود را با معیارهای غیربومی هماهنگ می‌کنند و از این طریق نیز نرخ مشارکت سیاسی جامعه به‌صورت کاهشی در خواهد آمد.

گسترش جنگ نرم و تهاجم رسانه‌ای دشمن

حجت‌الاسلام امیدی در تبیین دومین چالش مردم‌سالاری دینی ابراز کرد: جنگ نرم در ادبیات علوم سیاسی و ارتباطات به مجموعه اقدامات غیرمستقیمی اطلاق می‌شود که هدفش تغییر باورها، ارزش‌ها، نگرش‌ها و نهایتاً رفتارهای افراد جامعه است. این نوع جنگ عمدتاً از طریق رسانه‌های جمعی، فضای مجازی، تولیدات فرهنگی و جنگ شناختی و روانی صورت ‌می‌گیرد.

وی با بیان اینکه این پدیده در جامعه ایرانی به‌علت همراه بودن با تهاجم فرهنگی سازمان‌یافته، نمود بیشتری پیدا کرده است، افزود: دشمنان جمهوری اسلامی در تلاش هستند تا از طریق ابزارهای مختلف فرهنگی از جمله شبکه‌های ماهواره‌ای، پلتفرم‌های اینترنتی و تولید محتواهای سرگرم‌کننده و کمپین‌های تبلیغاتی بین‌المللی، روایت‌های مطلوب خودشان را جایگزین انقلاب اسلامی کنند.

عضو هیأت علمی مؤسسه امام‌خمینی با اشاره به اینکه چنین تهاجم رسانه‌ای از دید فلسفه سیاسی اسلامی، یک نوع تهدید علیه کیان نظام جامعه محسوب‌می‌شود، اضافه‌کرد: به همین جهت باید بررسی شود که چگونه می‌توان به‌عنوان یک راهبرد، سطح آگاهی جامعه را نسبت به ارزش‌های دینی افزایش داد و نوعی صیانت فرهنگی را در جامعه دینی فراهم ساخت.

به گفته حجت‌الاسلام امیدی، شهید آیت‌الله خامنه‌ای در این زمینه بارها عرصه فرهنگی را به‌عنوان جدی‌ترین میدان مقابله با نظام جامعه تعبیر کرده و فرموده‌اند که مداخلات رسانه‌ای دشمنان در کشورهای هدف با عدم باز تنظیم اولویت اجتماعی انجام‌می‌شود؛ به این معنا که ارزش‌هایی مانند عدالت، مقاومت و استقلال جای خود را به دفاع شخصی، لذت‌گرایی و پذیرش نظم بین‌المللی موجود می‌دهد.

وی با بیان اینکه در ایران این بازتنظیم ارزشی، اغلب از طریق پیام‌های تکرارشونده در سریال‌ها، تبلیغات و محتوای شبکه‌های اجتماعی در حال وقوع است، اظهار کرد: پیامدهای این تهاجم رسانه‌ای برای مردم‌سالاری بسیار تأثیرگذار است؛ اگر مخاطبان داخلی تحت‌تأثیر روایت‌های دشمن قرار بگیرند، آن اعتماد اجتماعی و مبانی نظام و مشروعیتش تضعیف می‌شود.

عضو هیأت علمی مؤسسه امام‌خمینی ادامه‌ داد: علاوه بر این، توان بسیج مردمی برای پیشبرد سیاست‌های کلان کاهش پیدا می‌کند و فضای جامعه به‌سمت دوگانگی در هویت و ارزش‌ها پیش می‌رود؛ در چنین شرایطی است که مردم‌سالاری دینی با بحران انسجام فرهنگی مواجه می‌شود. رفع چنین بحرانی نیازمند سرمایه‌گذاری وسیع و آگاهانه در حوزه تولید و توزیع محتوای فرهنگی خود جامعه است.

شکاف نسلی و تغییر الگوهای ارزشی

حجت‌الاسلام امیدی، شکاف نسلی را فاصله‌گیری فکری، رفتاری و ارزشی نسل‌های یک جامعه از یکدیگر توصیف و ابراز کرد: این شکاف زمانی شکل می‌گیرد که تجربه‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی گروه‌های سنی به‌طور چشمگیر با یکدیگر متفاوت می‌شود در ایران تحولات شتابان فناوری، نفوذ فضای مجازی، تغییر سبک زندگی و تماس گسترده با فرهنگ‌های غیرایرانی باعث شده که نسل جدید چارچوب‌های فکری و ارزشی متفاوتی نسبت به نسل‌های پیشین اتخاذ کنند.

وی با بیان اینکه این تغییرات در برخی موارد به بروز فاصله عاطفی و بی‌هویتی نسل‌ها می‌انجامد که می‌تواند پیوند اجتماعی و سیاسی در چارچوب مردم‌سالاری دینی را به‌شدت تضعیف کند، افزود: از منظر فلسفه سیاسی اسلامی، پیوند میان نسل‌ها و انتقال ارزش‌ها و معارف، بخشی از وظایف امت اسلامی محسوب‌می‌شود و بی‌توجهی به این فرایند، خطر گسست معرفتی و اخلاقی را در پی دارد؛ به همین جهت شهید آیت‌الله خامنه‌ای نسبت به این مسأله حساسیت ویژه داشته و معتقدند بی‌توجهی به فرآیند گسست بینا نسلی باعث می‌شود که ایمان را در نسل‌های آینده شاهد نباشیم.

تحریف تاریخ و هویت اسلامی ایرانی

عضو هیأت علمی مؤسسه امام‌خمینی، تحریف تاریخ و هویت اسلامی ـ ایرانی را از مهم‌ترین چالش‌های فرهنگی شکل‌گرفته در بستر منازعه گفتمانی میان جریان‌های بومی و جریان‌های جهانی برشمرد و گفت: این تحریف می‌تواند به‌صورت عمدی یا غیرعمدی صورت گیرد؛ تحریف عمدی تاریخ و هویت، زمانی است که اشخاص یا گروه‌ها به انگیزه‌های سیاسی، ایدئولوژیک یا اقتصادی، برخی از رویدادها یا شخصیت‌های تاریخی را به رأی خویش، بازخوانی و بازنمایی کنند تا جهت‌گیری افکار عمومی را تغییر دهند.

وی با بیان اینکه انحراف غیرعمدی در اثر ضعف علمی و روشی در حوزه پژوهش و آموزش تاریخ پدید می‌آید، خاطرنشان کرد: از منظر فرهنگ اجتماعی، تاریخ و هویت مشترک، بنیان انسجام ملی یا دینی را تقویت می‌کند و کارکردی هنجاری و انگیزشی برای نسل‌های جدید دارد؛ هنگامی که این تاریخ و هویت به‌صورت گزینشی یا تحریف‌شده تبدیل به ارزش شود، پیوند میان نسل‌ها سست می‌شود و اعتماد عمومی به روایت رسمی جامعه کاهش می‌یابد. در چنین وضعیتی، زمینه برای نفوذ گفتمان‌های رقیب فراهم می‌شود که می‌توانند با روایت‌های آلترناتیو که ارائه می‌دهند، شکاف هویتی را ایجاد یا تشدید کنند.

حجت‌الاسلام امیدی یادآور شد: از منظر فلسفه سیاسی اسلامی، تبیین درست حقایق و جلوگیری از گفتمان انحرافی یا تحریف حقیقت، یک تکلیف اجتماعی معطوف به آحاد مردم است و قرآن کریم نیز بر آن صحه می‌گذارد «ولا تَلبِسوا الحقَ باِلباطل و تَکتموا الحقَ وانتم تَعلمون». رهبر شهید انقلاب در این زمینه نیز با نگاهی راهبردی، تحریف تاریخ انقلاب اسلامی و دفاع مقدس را از ابزارهای دشمن در جنگ نرم معرفی کرده و می‌فرماید: هدف دشمن از تحریف تاریخ این است که جوان امروز را از گذشته پرافتخار ملت جدا کند زیرا اگر این ارتباط قطع شود، نسل‌های آینده در واقع ریشه‌های اصلی خود را از دست خواهد داد.

وی هشدار داد: پیامد این چالش برای مردم‌سالاری دینی را تقلیل سرمایه نمادین نظام، کاهش همبستگی اجتماعی و تضعیف پایگاه ارزشی و مشروعیت نظام دانست و گفت: راه برون‌رفت از این چالش را که در قالب جنگ روایت‌ها نمود یافته‌است، نگارش صحیح، معتبر و مستند تاریخ انقلاب و کشور بر اساس وقایع حقیقی داخلی و خارجی مؤثر بر تحولات اجتماعی و سیاسی آن و سپس ترویج این روایت صحیح و معتبر در جامعه است تا جایی که به یک روایت کاملاً غالب و رسمی تبدیل شود.

خبرنگار: زهرا شریعتی

انتهای پیام/