به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، در آوریل 1961، یوری گاگارین، فضانورد روسی، سوار بر فضاپیمای وستوک-1 به مدار زمین سفر کرد؛ رویدادی که به عنوان نخستین پرتاب موفقیت‌آمیز انسان به فضا در تاریخ ثبت شد. اکنون و با گذشت 65 سال از آن زمان، قزاقستان و روسیه در همان مرکز پرتاب، یعنی پایگاه فضایی «بایکونور»، در حال آماده‌سازی برای پرتاب آزمایشی و موردانتظار پروژه مشترک خود، یعنی موشک «سایوز-5» (Soyuz-5) هستند.

بایکونور که پایگاه اصلی پرتاب سازمان فضایی فدرال روسیه (روسکاسموس) محسوب می‌شود، همواره نمادی از جایگاه مسکو به عنوان یک قدرت برتر فضایی بوده است. با این حال، در شرایطی که آمریکا و چین در تعداد پرتاب‌های سالانه از روسیه پیشی گرفته‌اند و برنامه فضایی مسکو به دلیل چالش‌های فناوری ناشی از تحریم‌های غرب با پیچیدگی‌های بی‌سابقه‌ای مواجه شده، بایکونور به‌طور فزاینده‌ای صرفاً نمادی از شکوه گذشته روسیه به شمار می‌رود.

با این وجود، این پایگاه تاریخی اکنون در حال تبدیل شدن به کانونی برای توسعه توانمندی‌های فضایی مستقل قزاقستان است و نویدبخش عصر جدیدی در همکاری‌های فضایی است. قزاقستان اکنون قادر است همزمان با پیشبرد پروژه‌های مشترک با روسیه، تعاملات خود را با سایر کشورها نیز گسترش داده و ظرفیت‌های نجومی و فضایی بومی خود را پایه‌ریزی کند. این کشور با مشارکت در پروژه «بایترک» با مسکو و همگرایی با سایر بازیگران بین‌المللی، در مسیر تبدیل شدن به یک قدرت فضایی منطقه‌ای گام برمی‌دارد.

بایکونور؛ از پنهان‌کاری دوران جنگ سرد تا همکاری بین‌المللی

بایکونور که در جنوب قزاقستان واقع شده و در دوران جنگ سرد با نام «لنینسک» شناخته می‌شد، قلب تپنده و پرافتخار برنامه فضایی اتحاد جماهیر شوروی بود. دولت شوروی برای فریب بلوک غرب در مورد موقعیت مکانی این پایگاه استراتژیک، نام آن را از یک شهر معدنی در 320 کیلومتری آن اقتباس کرد و از نام‌گذاری آن بر اساس نزدیک‌ترین شهر واقعی یعنی «تیوراتام» خودداری کرد.

این پایگاه در عرض تنها 6 سال، مبدأ پرتاب نخستین ماهواره، نخستین فضانورد مرد و نخستین فضانورد زن به فضا بود. در ژوئیه 1975، در دوران تنش‌زدایی در روابط آمریکا و شوروی، این پایگاه موشک سایوز-7 را برای پروژه «آپولو-سایوز» که نخستین ماموریت فضایی بین‌المللی لقب گرفت، به فضا پرتاب کرد. این مرکز که در سایه پنهان‌کاری‌های شدید محافظت می‌شد، همچنین در مقاطعی برای آزمایش و نگهداری تسلیحات هسته‌ای شوروی مورد استفاده قرار می‌گرفت.

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، قزاقستانِ مستقل و فدراسیون روسیه در سال 1994 توافقنامه‌ای امضا کردند که بر اساس آن، پایگاه بایکونور به مدت 20 سال و در ازای اجاره‌بهای سالانه 115 میلیون دلار به مسکو اجاره داده شد.

پروژه بایترک و چالش‌های نوسازی صنعت فضایی

در ژانویه 2004، ولادیمیر پوتین و نورسلطان نظربایف، رؤسای جمهور وقت روسیه و قزاقستان، با تمدید قرارداد اجاره بایکونور تا سال 2050 موافقت کردند. در پایان همان سال، دو کشور توافقنامه دیگری را برای ایجاد یک پلتفرم همکاری فضایی دوجانبه، تحت عنوان پروژه «مجتمع موشکی-فضایی بایترک» امضا کردند. حفظ و نوسازی زیرساخت‌های بایکونور و کمک به قزاقستان برای ایجاد ظرفیت‌های مستقل فضایی، از جمله اهداف کلان این پروژه است.

پروژه بایترک قرار است برای جایگزینی موشک‌های حامل «پروتون» که از سوخت موشک بسیار سمی استفاده می‌کنند، موشک‌های مدرن و سازگار با محیط زیست را در بایکونور به کار گیرد. با این حال، با وجود سطح بالای انگیزه در هر دو کشور، این پروژه از همان ابتدا با پیچیدگی‌ها و موانع متعددی روبرو شد. برنامه اولیه این بود که موشک‌های پروتون با موشک‌های «آنگارا» جایگزین شوند، اما طرف روسی چند سال بعد اعلام کرد که موشک آنگارا را برای پرتاب از پایگاه جدید خود یعنی «وستوچنی» در شرق روسیه آماده خواهد کرد. اختلافات بر سر تامین مالی نیز باعث ایجاد چرخه‌ای از تاخیرها در روند اجرای پروژه شد.

قزاقستان در این توافق، مسئولیت ساخت و نوسازی زیرساخت‌های پایگاه بایکونور و سکوی پرتاب شماره 45 را بر عهده دارد. در مقابل، روسیه موظف به ساخت موشک سایوز-5 (که در زبان قزاقی «سونکار» نامیده می‌شود) و انتقال آن به سکوی پرتاب است.

تاخیرهای مکرر و سایه سنگین تحریم‌ها بر روسکاسموس

همزمان با سفر رسمی قاسم جومارت توکایف، رئیس‌جمهوری قزاقستان به مسکو در 13 نوامبر 2025، خبرگزاری «کازاینفورم» گزارش داد که موشک سایوز-5 به‌تازگی از طریق شبکه ریلی به بایکونور تحویل داده شده است. تقریباً 21 سال پس از تعریف پروژه بایترک، این موشک مشترک سرانجام به پایگاه رسید و برای پرتاب در ماه دسامبر برنامه‌ریزی شد.

با این حال، در اواخر نوامبر یکی از سکوهای پرتاب پس از عملیات ارسال محموله به ایستگاه فضایی بین‌المللی (ISS) آسیب دید و با تمرکز بر تعمیر این سکو، تاریخ پرتاب سایوز-5 به سال 2026 موکول شد. در شرایطی که پیش‌بینی می‌شد پرتاب در آوریل 2026 انجام گیرد، بازرسی‌های فنی مکرر و بررسی‌های ایمنی باعث شده تا پرتاب این موشک مجدداً به تعویق بیفتد و تا لحظه تنظیم این گزارش، تاریخ دقیق جدیدی برای پرتاب اعلام نشده است.

قابلیت‌های فضایی روسیه در سال‌های اخیر به‌طور ملموسی با افت مواجه شده است. سال گذشته، در حالی که آمریکا با ثبت آمار خیره‌کننده 181 پرتاب (شامل 165 پرتاب فالکون 9 شرکت اسپیس‌ایکس) و چین با 92 پرتاب در صدر قرار داشتند، روسیه تنها حدود 17 پرتاب انجام داد؛ آماری که در مقایسه با 26 پرتاب در سال 2015 روند نزولی را نشان می‌دهد.

تحریم‌های اعمال‌شده علیه مسکو و قطع دسترسی به قطعات کلیدی میکروالکترونیک از اروپا و آمریکا، میلیاردها دلار هزینه روی دست صنعت فضایی روسیه گذاشته و مسکو را مجبور به تکیه بر جایگزین‌های داخلی کرده است. همچنین، از فوریه 2022، روسیه قرارداد صدها پرواز فضایی تجاری خود را از دست داده است.

دیپلماسی چندجانبه؛ قزاقستان در مسیر استقلال فضایی

علی‌رغم تاخیرها و مذاکرات دشوار، قزاقستان هوشمندانه به مشارکت در پروژه بایترک ادامه می‌دهد. آستانه از طریق این پروژه می‌تواند ماموریت‌های فضایی خود را با هزینه‌ای بسیار کمتر از اداره کامل بایکونور یا احداث یک پایگاه جدید، به انجام برساند. اگرچه حوزه قضایی بایکونور تا سال 2050 در اختیار روسیه است، اما قزاقستان مالک اصلی سکوهای پرتاب مجتمع بایترک بوده و مسئولیت نگهداری آن‌ها را بر عهده دارد. انتظار می‌رود این مجتمع پس از تکمیل در سال 2028، ظرفیت پشتیبانی از 6 تا 8 پرتاب در سال را داشته باشد.

علاوه بر همکاری با روسیه، قزاقستان در چارچوب سیاست خارجی چندبرداری خود، توسعه تعاملات فضایی با سایر کشورها را نیز با جدیت دنبال می‌کند. پرتاب ماهواره نانو «Di’er-5» با همکاری چین در دسامبر 2025، پیوستن به پروژه ایستگاه تحقیقاتی بین‌المللی ماه (ILRS) مشترک میان پکن و مسکو، و همچنین دریافت وام‌های میلیون یورویی از نهادهای اروپایی برای توسعه پوشش اینترنتی مناطق روستایی، نشان‌دهنده عمق این دیپلماسی است.

در حالی که همکاری‌های فضایی مستقیم با آمریکا محدود است، اما قزاقستان همچنان نقش مهمی در ترابری فضانوردان آمریکایی ایفا می‌کند؛ به‌طوری‌که کپسول‌های بازگشتی از ایستگاه فضایی بین‌المللی غالباً در خاک این کشور (نظیر منطقه ژزکازگان) فرود می‌آیند.

همزمان با گسترش این شراکت‌های جهانی، آژانس ملی فضایی قزاقستان در حال ترسیم اهداف بلندپروازانه‌ای در حوزه تولید ماهواره است. بر اساس گزارش‌های اخیر، شرکت هوافضای «قزاقستان گاریش ساپاری» توافقنامه‌هایی را با مغولستان، جمهوری کنگو و نیجریه برای ساخت و فروش ماهواره‌های بومی امضا کرده است که تا 60 درصد قطعات آن‌ها در داخل قزاقستان تولید می‌شود.

مجموعه این تحولات، از اجرای پروژه بایترک گرفته تا همکاری‌های چندجانبه و صادرات ماهواره، در حال تبدیل کردن قزاقستان به یک قدرت بلامنازع فضایی در سطح منطقه است. پرتاب آزمایشی سایوز-5 نه‌تنها نمادی از تداوم شراکت فضایی آستانه و مسکو است، بلکه پتانسیل چشمگیر قزاقستان را به عنوان یک بازیگر مستقل در عرصه فضا به رخ جهانیان می‌کشد.

انتهای پیام/