به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، منطقه قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی در سال‌های اخیر به کانون رقابت‌های ترانزیتی و ژئوپلیتیک تبدیل شده است. در این میان، تلاش بازیگران فرامنطقه‌ای برای تحمیل کریدورهای جدید تحت عناوین مختلف، پیچیدگی‌های امنیتی و سیاسی منطقه را دوچندان کرده است. با این حال، کشورهای منطقه نیز در پی تامین منافع اقتصادی خود از طریق تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری هستند.

در همین راستا، «رابرت کاتلر» تحلیلگر ارشد و باسابقه مسائل اوراسیا، در یادداشتی تحلیلی به بررسی تعاملات فزاینده قزاقستان با ارمنستان و تلاش آستانه برای گشودن شاخه غربی جدیدی در «کریدور میانی» پرداخته است.

بر اساس این گزارش، طرح ترانزیتی تحت حمایت آمریکا موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» (TRIPP) که بخشی از فرمول صلح ارمنستان و جمهوری آذربایجان به شمار می‌رود، اکنون به یک مسئله عملی و مهم برای ترانزیت قزاقستان تبدیل شده است.

بررسی این تحرکات از منظر منافع ملی ایران، به ویژه با توجه به حساسیت‌های تهران نسبت به تغییرات ژئوپلیتیک در مرزهای شمالی و مخالفت با حضور و مداخله بازیگران فرامنطقه‌ای در ترتیبات منطقه‌ای قفقاز، از اهمیت راهبردی بالایی برخوردار است.

دیپلماسی فعال آستانه؛ نزدیک کردن ایروان به شبکه ترانزیتی

تعاملات فزاینده میان قزاقستان و ارمنستان نشان می‌دهد که آستانه، با وجود آنکه طرف مستقیم در مناقشه باکو و ایروان نیست، اما منافع ترانزیتی خود را در این جغرافیا جستجو می‌کند.

دیپلماسی اخیر قزاقستان با باکو و تفلیس تایید کرده که مسیر فعلی جمهوری آذربایجان به گرجستان، همچنان کانال عملیاتی و غربیِ کریدور میانی محسوب می‌شود. با این حال، کاتلر معتقد است که گشایش یک مسیر از داخل خاک ارمنستان، جایگزین مسیر قبلی نخواهد شد، بلکه گزینه‌های غربی کریدور میانی را گسترش می‌دهد.

این مسیر در صورت احداث، بدنه اصلی جمهوری آذربایجان را به منطقه نخجوان متصل کرده و فرصت‌های ترانزیتی جدیدی را از آسیای مرکزی و حوضه خزر به سمت اروپا باز می‌کند.

نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان در نوامبر 2025 به آستانه سفر کرد. مذاکرات وی با قاسم جومارت توکایف، رئیس‌جمهور قزاقستان، بر بخش‌های اقتصادی شامل تجارت، زیرساخت، حمل‌ونقل و کشاورزی متمرکز بود.

توکایف در این دیدار، رسیدن اولین محموله گندم قزاقستان به ارمنستان (که از طریق خطوط فعلی روسیه، جمهوری آذربایجان و گرجستان منتقل شد) را دارای اهمیت سیاسی و اقتصادی بالایی دانست.

این دستور کار در ماه‌های بعد بسیار دقیق‌تر شد. سفر یرمک کوشربایف، وزیر امور خارجه قزاقستان به ایروان در آوریل 2026 و دیدارهای وی با آرارات میرزویان (وزیر خارجه) و نیکول پاشینیان، نشان داد که دو طرف در حال حرکت به سمت یک پیش‌فرض عملی مشترک هستند: ارمنستان می‌تواند به بخشی از یک سیستم شبکه‌ای و مسیر ترانزیتی گسترده‌تر تبدیل شود.

پروژه آمریکایی TRIPP و معمای صلح قفقاز

یکی از محورهای اصلی یادداشت کاتلر، تمرکز بر پروژه ترانزیتی مورد حمایت واشنگتن است. جمهوری آذربایجان زیرساخت‌های خود را تا مرز ارمنستان تکمیل کرده، اما ساخت‌وساز پروژه مسیر ترامپ (TRIPP) در داخل خاک ارمنستان هنوز آغاز نشده است؛ چرا که اجرای آن مستقیماً به روند صلح ایروان-باکو و حمایت‌های آمریکا گره خورده است.

چارچوب اجرایی منتشر شده در ژانویه تاکید می‌کند که موفقیت این مسیر فرامنطقه‌ای، به نهادینه‌سازی بیشتر صلح، پیشرفت در عادی‌سازی روابط ارمنستان و ترکیه و ثبات منطقه‌ای بستگی دارد.

برای قزاقستان، مسئله اصلی این است که آیا کریدور میانی می‌تواند یک مسیر غربی و کارآمد دیگر به دست آورد یا خیر.

توکایف صراحتاً به امکان ادغام ابتکار «چهارراه صلح» ارمنستان با «مسیر حمل‌ونقل بین‌المللی ترانس‌خزر» (کریدور میانی) اشاره کرده است؛ هرچند طرح چهارراه صلح ایروان در مقایسه با پروژه مسیر ترامپ (TRIPP) پیچیده‌تر بوده و در برابر مشکلات امنیتی آسیب‌پذیرتر است. با این وجود، هدف غایی آستانه افزودن ظرفیت و انعطاف‌پذیری سیاسی به سیستم ترانزیتی موجود به سمت غرب است.

سایه سنگین مسکو بر شبکه ریلی ارمنستان

مهم‌ترین مانع عملیاتی در مسیر این طرح‌ها، وضعیت حقوقی و مدیریتی سیستم راه‌آهن ارمنستان است. مسئله بر سر مالکیت شبکه ریلی ملی نیست، بلکه موضوع اصلی «امتیاز بهره‌برداری» است که در اختیار شرکت راه‌آهن دولتی روسیه قرار دارد.

شرکت «راه‌آهن قفقاز جنوبی» به عنوان زیرمجموعه راه‌آهن روسیه، بر اساس یک قرارداد امتیازی 30 ساله که در سال 2008 امضا شد، مدیریت شبکه ریلی ارمنستان را بر عهده دارد. از این رو، دسترسی، مدیریت و رضایت سیاسی در این حوزه، به طور کامل به مسکو گره خورده است.

پاشینیان پیش‌تر احتمال انتقال این امتیاز به یک کشور ثالث (که با ایروان و مسکو روابط دوستانه‌ای داشته باشد) را مطرح کرده بود و نام کشورهایی نظیر قزاقستان، امارات متحده عربی و قطر به میان آمد. با این حال، قزاقستان و روسیه رسماً انجام چنین مذاکراتی را تکذیب کرده‌اند.

گزارش‌های منابع روسی، از جمله اسپوتنیک ارمنستان، نشان می‌دهد که شورای امنیت ملی روسیه برآورد کرده که هر خریدار احتمالی این امتیاز، باید حداقل 250 میلیون دلار برای حقوق و غرامت پرداخت کند. این ارقام نشان می‌دهد که مسکو این موضوع را یک مسئله جدی سیاسی، اقتصادی و ژئوپلیتیک می‌داند و پیشرفت آسان در این زمینه بعید به نظر می‌رسد.

انفعال اروپا و توسعه نامتوازن کریدورهای غربی

رابرت کاتلر در پایان گزارش خود نتیجه می‌گیرد که اهمیت پروژه مسیر ترامپ (TRIPP) برای آسیای مرکزی در گرو آن است که آیا محدودیت‌های مرتبط با روسیه قابل رفع است یا خیر. تامین مالی و بازسازی این بخش از شبکه ریلی می‌توانست مشارکتی ایده‌آل برای اتحادیه اروپا باشد، اما بروکسل کمترین علاقه‌ای به این چشم‌انداز نشان نداده است.

از سوی دیگر، با وجود آنکه اروپا یک مسیر دسترسی غربی از طریق بنادر گرجستان در دریای سیاه (مانند پوتی و باتومی) دارد، اما این منطقه نیز مورد توجه جدی اروپایی‌ها قرار نگرفته است. توقف چند ساله توسعه بندر آب‌های عمیق «آناکلیا» در گرجستان که قرار بود با سرمایه‌گذاری کنسرسیوم چینی ساخته شود، گواه این مدعاست.

اقدامات قزاقستان برای آزمایش مسیر ارمنستان، یک مشکل بزرگ‌تر را آشکار می‌کند: کریدور میانی هنوز به یک سیستم کاملاً متنوع از شاخه‌های قابل‌اعتماد تبدیل نشده و گزینه‌های غربی آن به صورت نامتوازن در حال توسعه هستند.

آستانه اکنون در حال بررسی و امکان‌سنجی مسیر ایروان است؛ جایی که پروژه مسیر ترامپ (TRIPP) شاید بتواند شاخه دوم ترانزیتی را اضافه کند، اما واقعیت آن است که مدیریت ریلی و حمایت‌های خارجی همچنان از ایده‌های بلندپروازانه ترانزیتی عقب‌تر هستند.

انتهای پیام/