به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، محمدرضا بهرامن رئیس خانه معدن ایران در یاداشتی نوشت:  بخش معدن به عنوان یکی از پیشران‌های کلیدی اقتصاد غیرنفتی، در شرایط بحران (جنگ، تحریم و اختلالات زنجیره تأمین جهانی) با چالش‌های همزمان در دو جبهه تولید و تدارکات مواجه است. چشم‌انداز جهانی صنعت معدن در 2026 نشان می‌دهد که ژئوپلیتیک، امنیت ملی و نیاز به مواد معدنی حیاتی (critical minerals) برای گذار انرژی و فناوری‌های نوین، نقش محوری یافته است. رقابت قدرت‌های بزرگ برای تأمین امن زنجیره‌ها، تنوع‌بخشی جغرافیایی، و تمرکز بر تاب‌آوری عملیاتی، الگوی غالب شده است.

برای عبور مؤثر از وضعیت فعلی و تبدیل بخش معدن به یک نهاد خودکفا و تاب‌آور، اجرای اقدامات زیر الزامی است:

1. پدافند غیرعامل و بازسازی سریع زیرساخت‌ها (Resilience of Critical Infrastructure)

•  تمرکززدایی و توزیع استراتژیک ذخایر: انتقال ذخایر قطعات یدکی، مواد ناریه و اقلام حیاتی از انبارهای متمرکز به انبارهای کوچک و پراکنده در دل معادن و مناطق عملیاتی. این رویکرد ریسک اختلال ناشی از حملات یا اختلالات لجستیکی را به حداقل می‌رساند و با بهترین شیوه‌های جهانی مدیریت ریسک در شرایط درگیری همخوانی دارد.

•  تأمین انرژی مستقل و پایدار: سرمایه‌گذاری فوری معادن بزرگ در نیروگاه‌های خورشیدی، بادی و سیستم‌های ذخیره‌سازی انرژی (مانند باتری‌های صنعتی) برای قطع وابستگی به شبکه سراسری آسیب‌پذیر. این اقدام نه تنها تاب‌آوری را افزایش می‌دهد، بلکه با روند جهانی انتقال به انرژی پاک و کاهش هزینه‌های عملیاتی در بلندمدت هم‌راستا است.

2. هوشمندسازی و بومی‌سازی مدیریت زنجیره تأمین (Intelligent Supply Chain Management)

•  بومی‌سازی قطعات کلیدی و گلوگاهی: تشکیل کنسرسیوم‌های مشترک بین معادن بزرگ برای حمایت هدفمند از شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی در تولید قطعات و تجهیزات وارداتی مختل‌شده. این رویکرد باید با فناوری‌های دیجیتال (مانند IoT، هوش مصنوعی و اتوماسیون) ترکیب شود تا بهره‌وری افزایش یابد و وابستگی خارجی کاهش پیدا کند — اقدامی که در گزارش‌های جهانی به عنوان «diversification و localization» زنجیره تأمین برجسته شده است.

•  قیمت‌گذاری داینامیک نهاده‌ها: جایگزینی قیمت‌گذاری دستوری با فرمول‌های پویا و مبتنی بر بازار (dynamic pricing formulas)، مشابه مدل‌های موفق در مواد ناریه. این مکانیزم از شوک‌های قیمتی شدید (مانند افزایش 233 درصدی) جلوگیری کرده و انعطاف‌پذیری لازم برای شرایط نوسانی جهانی را فراهم می‌کند.

3. اصلاح ساختار مالی، ارزی و مالیاتی (Financial and Fiscal Resilience)

•  فعال‌سازی معافیت‌های تسعیر ارز و حمایتی: بهره‌برداری کامل از مصوبات هیئت وزیران برای معافیت‌های مالیاتی ناشی از نوسانات ارزی، مشابه سازوکارهای صندوق توسعه ملی. این اقدام نقدینگی سرمایه گذاران در بخش معادن را حفظ کرده و سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری را تسهیل می‌کند.

•  تهاتر استراتژیک مواد معدنی با فناوری و تجهیزات: استفاده از ظرفیت صادرات مواد معدنی خام یا فرآوری‌شده برای واردات مستقیم ماشین‌آلات سنگین و فناوری‌های پیشرفته، بدون عبور از فرآیندهای پیچیده بانکی. اولویت با کشورهای همسو و دوست (مانند قزاقستان و سایر شرکای منطقه‌ای) و ادغام با مکانیزم‌های «friend-shoring» جهانی برای کاهش ریسک‌های ارزی و تحریم‌ها.

4. دیپلماسی معدنی فعال و تنوع‌بخشی بازارها (Mining Diplomacy and Market Diversification)

•  توسعه بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی: بهره‌گیری از فرصت‌های صادراتی محصولات متالورژیکی به اوراسیا و سایر بلوک‌های همسو، با تمرکز بر ارزآوری مستقیم و کاهش وابستگی به بازارهای سنتی آسیب‌پذیر. این امر با روند جهانی «mining diplomacy» برای تأمین امن مواد معدنی حیاتی همخوانی دارد.

•  بهینه‌سازی لجستیک و کریدورهای جایگزین: فعال‌سازی کامل کریدور شمال-جنوب، ظرفیت بنادر خزر و مسیرهای دریایی/ریلی جایگزین برای دور زدن محدودیت‌های حمل‌ونقل زمینی و اختلالات احتمالی تنگه‌ها. این اقدام تاب‌آوری لجستیکی را در برابر شوک‌های ژئوپلیتیک تقویت می‌کند.

5. صیانت از سرمایه انسانی و مهارت‌های کلیدی (Human Capital Protection)

•  بسته‌های حمایتی معیشتی و اشتغال: بهره‌گیری از تسهیلات قانونی مانند تبصره 15 قانون بودجه برای حمایت از بنگاه‌های آسیب‌دیده، حفظ نیروی کار متخصص و جلوگیری از مهاجرت تکنسین‌ها و مهندسان خبره. در چشم‌انداز جهانی، کمبود نیروی متخصص یکی از ریسک‌های اصلی صنعت معدن محسوب می‌شود و سرمایه‌گذاری در آموزش، ایمنی و رفاه کارکنان، مزیت رقابتی بلندمدت ایجاد می‌کند.

6. یکپارچگی تشکیلاتی و مدیریت بحران (Organizational Integration and Crisis Command)

•  ایجاد «کمیته بحران» یا War Room در خانه معدن: رصد لحظه‌ای (real-time) چالش‌های واحده

6. یکپارچگی تشکیلاتی و مدیریت بحران (Organizational Integration and Crisis Command)

•  ایجاد «کمیته بحران» یا War Room در خانه معدن: رصد لحظه‌ای (real-time) چالش‌های واحدها، هماهنگی مستقیم با ستاد معاونت معدنی و ستاد تسهیل، و تصمیم‌گیری سریع خارج از بروکراسی معمول. این ساختار باید از ابزارهای دیجیتال برای داشبوردهای تحلیلی و هوش مصنوعی پشتیبانی شود تا پاسخگویی فوری تضمین گردد.

 عبور موفق از بحران فعلی نیازمند تغییر پارادایم اساسی است: گذار از مدیریت سنتی و واکنشی به رویکرد بحران‌محور، پیش‌بینی‌کننده و یکپارچه. بخش معدن باید از نقش صرف «تأمین‌کننده ماده خام» به «نهاد خودکفا، هوشمند و تاب‌آور» ارتقا یابد که حتی در شرایط قطع کامل پیوندهای زیرساختی و زنجیره تأمین جهانی، قادر به ادامه عملیات پایدار باشد.

این تحول نه تنها بقای اقتصادی را تضمین می‌کند، بلکه موقعیت ایران را در بازار جهانی مواد معدنی حیاتی تقویت کرده و به اهداف توسعه پایدار و امنیت ملی کمک می‌رساند. اجرای فوری این نقشه راه، با تمرکز بر همکاری بین بخش خصوصی، دولت و شرکای دانش‌بنیان، کلید موفقیت خواهد بود.

انتهای پیام/