به گزارش خبرگزاری تسنیم از شاهرودفدر سال‌هایی که تغییر اقلیم، کم‌آبی و افزایش شوری خاک به یکی از جدی‌ترین چالش‌های کشاورزی کشور تبدیل شده، باغداری نیز ناگزیر از حرکت به سمت الگوهای تازه تولید شده است.

در این میان، انگور به‌عنوان یکی از محصولات راهبردی و اقتصادی شاهرود، بیش از گذشته نیازمند بازتعریف در شیوه کاشت، مدیریت و انتخاب رقم است.

فشار تنش‌های اقلیمی بر باغات انگور شاهرود 

شاهرود سال‌هاست به‌عنوان یکی از قطب‌های مهم تولید انگور در استان سمنان شناخته می‌شود و بخش قابل توجهی از معیشت باغداران منطقه به این محصول وابسته است.

اما استمرار افت منابع آب زیرزمینی، کاهش کیفیت آب آبیاری و افزایش EC خاک، ادامه روش‌های سنتی را با دشواری‌های بیشتری روبه‌رو کرده است.

در چنین شرایطی، نگاه کارشناسی به آینده باغات انگور دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر به شمار می‌رود.

 کارشناسان معتقدند اگر الگوی کشت و رقم‌های مورد استفاده متناسب با شرایط اقلیمی جدید بازطراحی نشود، بخشی از ظرفیت تولیدی باغ‌های منطقه در سال‌های پیش‌رو با افت محسوس مواجه خواهد شد.

همین واقعیت سبب شده است که بحث استفاده از ارقام زودرس، مقاوم به شوری و متحمل به تنش‌های سرما و خشکی، بیش از گذشته در دستور کار مدیریت باغبانی قرار گیرد.

 در بسیاری از مناطق باغی کشور نیز تجربه نشان داده است که جایگزینی تدریجی رقم‌های کم‌تحمل با گونه‌های سازگارتر، می‌تواند پایداری تولید را تقویت کند.

اهمیت این موضوع در شاهرود زمانی پررنگ‌تر می‌شود که بدانیم بخش مهمی از باغ‌های انگور شهرستان در معرض محدودیت‌های آبی قرار دارند و در عین حال، این محصول همچنان از پایه‌های اصلی تولید باغی منطقه محسوب می‌شود.

بنابراین هر تصمیم فنی در این حوزه، مستقیماً با امنیت اقتصادی باغداران گره خورده است.

در سال‌های اخیر، توجه به نهال‌های شناسنامه‌دار و ارقام جدید تجاری و بین‌المللی نیز به‌عنوان یکی از ابزارهای ارتقای بهره‌وری در باغبانی مطرح شده است.

این رویکرد به باغداران کمک می‌کند تا به‌جای اتکا به تجربه‌های پراکنده و پرریسک، با تکیه بر داده‌های فنی و عملکرد میدانی، انتخاب دقیق‌تری داشته باشند.

ایجاد سایت‌های الگویی در مناطق تولیدی از همین زاویه اهمیت پیدا می‌کند.

 این مراکز، فقط فضای نمایش رقم‌های جدید نیستند، بلکه به محلی برای مشاهده، مقایسه و ارزیابی عملی عملکرد گیاه در شرایط واقعی تبدیل می‌شوند و نقش مهمی در انتقال دانش به بهره‌بردار دارند.

ضرورت بازطراحی الگوی کشت در یکی از قطب‌های انگور کشور 

در روستای قلعه شوکت نیز چنین ظرفیتی شکل گرفته و اکنون به یکی از نقاط مرجع برای معرفی ارقام تجاری و مقاوم انگور در منطقه تبدیل شده است.

 این سایت الگویی، در کنار نهالستان بزرگ مجموعه، می‌تواند حلقه اتصال میان تحقیق، ترویج و تولید باشد؛ حلقه‌ای که سال‌ها در کشاورزی کشور از آن به‌عنوان یک ضرورت یاد شده است.

از سوی دیگر، تغییر اقلیم فقط بر کمیت محصول اثر نمی‌گذارد، بلکه کیفیت را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. کاهش توان ریشه‌زایی، اختلال در جذب عناصر غذایی، افت عملکرد و افزایش حساسیت به آفات و بیماری‌ها از جمله پیامدهایی است که در باغ‌های تحت تنش مشاهده می‌شود و ضرورت مدیریت علمی را افزایش می‌دهد.

نقش تعیین‌کننده انتخاب رقم در پایداری تولید 

در چنین فضایی، حرکت به سمت ارقام مقاوم و سازگار، نه‌تنها پاسخی به بحران کم‌آبی و شوری است، بلکه می‌تواند به بهبود اقتصاد باغداری نیز منجر شود.

 تولیدکننده‌ای که رقم متناسب با اقلیم و خاک منطقه را انتخاب می‌کند، در واقع ریسک تولید را کاهش می‌دهد و شانس سودآوری پایدار را بالا می‌برد.

بر همین اساس، بازدیدهای میدانی مسئولان و کارشناسان از نهالستان‌ها و سایت‌های الگویی، صرفاً یک برنامه تشریفاتی نیست، بلکه بخشی از فرآیند هدایت تولید به سمت استانداردهای جدید محسوب می‌شود.

این بازدیدها اگر با آموزش و ترویج همراه شود، می‌تواند اثر مستقیم بر تصمیم‌های باغداران در سطح مزرعه داشته باشد.

در شاهرود، آینده تولید انگور بیش از هر زمان دیگری به هم‌افزایی میان دانش فنی، نهال سالم، رقم مناسب و مدیریت آب وابسته است.

اگر این چهار مؤلفه در کنار هم قرار گیرد، می‌توان امیدوار بود که باغات منطقه نه‌فقط از فشار تغییر اقلیم عبور کنند، بلکه به الگویی برای سازگاری هوشمندانه در باغداری کشور تبدیل شوند.

محمدحسن غریب مجنیفسرپرست جهاد کشاورزی شاهرود،در گفت و گو با خبرنگار تسنیم، با اشاره به چالش‌های اقلیمی پیش‌روی باغات انگور در این شهرستان اظهار داشت: ضرورت دارد ساختار تولید انگور در منطقه با رویکرد علمی بازآرایی شود و مسیر کشت به سمت گونه‌های مقاوم و زودرس هدایت گردد.

وی با تشریح وضعیت باغات موجود بیان کرد: حدود 3700 هکتار از اراضی بارور انگور شاهرود امروز در معرض پیامدهای افزایش شوری خاک و افت منابع آب زیرزمینی قرار گرفته و همین مسئله لزوم تغییر الگوی کاشت را پررنگ‌تر کرده است.

غریب مجنی افزود: بخش مهمی از این روند اصلاحی با استفاده از تجربه میدانی و پایش مستمر مجموعه‌های تولیدی امکان‌پذیر است و بازدیدهای کارشناسی اخیر نیز با همین هدف دنبال شده است.

وی عنوان کرد: بازدید اخیر معاون تولیدات گیاهی و مدیر باغبانی سازمان از بزرگ‌ترین نهالستان منطقه در روستای قلعه شوکت، بخشی از برنامه سازمان برای هدایت باغداران به سوی تولید پایدار محسوب می‌شود.

این مقام مسئول خاطرنشان کرد: نهالستان قلعه شوکت با وسعت 67 هزار متر مربع اکنون ظرفیت مهمی برای عرضه نهال‌های استاندارد و شناسنامه‌دار در اختیار دارد و می‌تواند نیاز تولیدکنندگان منطقه را به‌صورت هدفمند تأمین کند.

غریب مجنی اضافه کرد: در کنار نهالستان، سایت الگویی این مجموعه نیز که از سال 1401 فعالیت خود را آغاز کرده، به بستری مؤثر برای معرفی و بررسی سازگاری ارقام جدید انگور تبدیل شده است.

او تصریح کرد: این سایت در حال حاضر میزبان بیش از 60 رقم تجاری و شناخته‌شده بین‌المللی از جمله بلک سیدلس، اتوم رویال و موندراپ است که بخش قابل توجهی از آن‌ها نسبت به تنش‌های خشکی و شوری مقاومت بیشتری دارند.

سرپرست جهاد کشاورزی شاهرود بیان کرد: هدف از ایجاد چنین سایتی، فراهم‌کردن امکان مشاهده مستقیم عملکرد ارقام گوناگون برای بهره‌برداران و کمک به انتخاب‌های فنی و اقتصادی دقیق‌تر است.

غریب مجنی گفت: تجربه نشان داده که توسعه باغات بدون توجه به اصول علمی و انتخاب‌های مبتنی بر اقلیم آینده، موجب فرسودگی خاک و کاهش بهره‌وری خواهد شد و باید از اشتباهات گذشته فاصله گرفت.

وی اظهار کرد: این سایت علاوه بر کارکرد تولیدی، اکنون به یک مرکز آموزشی فعال نیز تبدیل شده که کشاورزان از طریق آن می‌توانند در مراحل مختلف رشد تاک، آموزش‌های کاربردی دریافت کنند.

او یادآور شد: دوره‌های ترویجی، انتقال یافته‌های تحقیقاتی و ارائه الگوهای مدیریتی نوین در قالب بازدیدهای برنامه‌ریزی‌شده در این مرکز ادامه دارد و استقبال باغداران نیز روند رو به رشدی یافته است.

غریب مجنی تأکید کرد: همراهی باغداران در تغییر الگوی کشت و حرکت به سمت ارقام مقاوم، شرط موفقیت برنامه‌های سازگاری با تغییر اقلیم در شهرستان محسوب می‌شود و این مسیر با حمایت سازمانی دنبال خواهد شد.

وی بیان کرد: مجموعه بازدیدهای انجام‌شده در نهایت به هدایت بهتر منابع، مدیریت تنش‌های محیطی و افزایش پایداری اقتصادی تولید انگور در شاهرود کمک می‌کند.

سرپرست جهاد کشاورزی شاهرود در پایان افزود: استمرار این رویکرد می‌تواند به تثبیت جایگاه شاهرود به‌عنوان یکی از مناطق مهم تولید انگور کشور منجر شود و همین هدف در دستور کار مدیریت شهرستان قرار دارد.

مزیت‌های فنی و اقتصادی ارقام مقاوم در شرایط کم‌آبی 

تولید انگور در شاهرود امروز در نقطه‌ای ایستاده که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً با تکیه بر تجربه‌های سنتی پیش برد.

 تغییر اقلیم، کاهش بارندگی، افت منابع آب زیرزمینی و افزایش محدودیت‌های خاک و آب، این محصول مهم باغی را در معرض فشارهای تازه قرار داده و باغداران را ناگزیر به بازنگری در شیوه تولید کرده است.

شاهرود به‌واسطه سابقه طولانی در باغداری و جایگاه شناخته‌شده در تولید انگور، ظرفیت آن را دارد که به الگوی سازگاری در باغبانی کشور تبدیل شود.

 اما این ظرفیت تنها زمانی بالفعل می‌شود که سیاست‌گذاری، ترویج، آموزش و انتخاب رقم، هم‌زمان و هماهنگ عمل کنند؛ در غیر این صورت، مزیت‌های منطقه‌ای به‌تدریج فرسوده خواهد شد.

شوری آب و خاک؛ چالشی پنهان اما اثرگذار در باغات منطقه 

یکی از پیام‌های اصلی بررسی‌های علمی درباره کشت انگور در اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک آن است که رقم، به‌اندازه آب و خاک تعیین‌کننده است.

به بیان دیگر، اگر رقم انتخابی با تنش خشکی، شوری و نوسان دما سازگار نباشد، حتی بهترین مدیریت باغ نیز نمی‌تواند افت عملکرد را به‌طور کامل جبران کند.

همین نکته، اهمیت حرکت شاهرود به سمت ارقام مقاوم و تجاری را برجسته می‌کند. تجربه جهانی باغبانی نشان می‌دهد که در مناطق دارای محدودیت منابع، بهره‌گیری از ارقام متحمل به تنش، هم پایداری تولید را افزایش می‌دهد و هم نیاز به نهاده‌های پرهزینه را کاهش می‌دهد.

این موضوع در باغ‌های انگور، به‌ویژه در شرایط کم‌آبی، اهمیت مضاعف دارد.

نهال سالم و شناسنامه‌دار؛ نقطه آغاز اصلاح باغ‌های شاهرود

ازچشم انداز فنی، شوری خاک و آب یکی از جدی‌ترین عوامل محدودکننده در تولید انگور است.

 نتایج مطالعات علمی در این حوزه نشان می‌دهد که تنش شوری می‌تواند بر رشد رویشی، تشکیل خوشه، کیفیت میوه و جذب عناصر غذایی اثر منفی بگذارد.

در نتیجه، انتخاب رقم مقاوم و استفاده از پایه‌های مناسب، بخشی از راه‌حل مدیریتی در مناطق با آب و خاک مسئله‌دار است.

در شاهرود، توجه به نهالستان‌های معتبر و تولید نهال سالم، می‌تواند نقطه آغاز اصلاح ساختار باغات باشد.

 نهال نامرغوب یا فاقد شناسنامه، در سال‌های بعد خود را با افت رشد، حساسیت بیشتر به تنش‌ها و کاهش عملکرد نشان می‌دهد.

 بنابراین، سرمایه‌گذاری در زنجیره نهال، در واقع سرمایه‌گذاری در آینده تولید است.

سایت‌های الگویی؛ میان‌بر انتقال دانش از پژوهش به مزرعه

از سوی دیگر، ایجاد سایت‌های الگویی و معرفی ارقام تجاری در شرایط واقعی منطقه، یک ابزار مؤثر برای کاهش فاصله میان پژوهش و مزرعه است.

 باغدار زمانی به تغییر رقم یا الگوی کاشت تن می‌دهد که نتیجه را در میدان عمل ببیند، نه فقط در گزارش‌ها و توصیه‌های اداری. در این نقطه، نقش ترویج کشاورزی حیاتی می‌شود.

بازدید مسئولان از نهالستان‌ها و سایت‌های الگویی، اگر به تصمیم‌های اجرایی منجر شود، می‌تواند به‌جای یک رویداد مقطعی، به آغاز یک روند اصلاحی بدل شود. نتیجه چنین روندی، افزایش اعتماد باغدار به توصیه‌های فنی و کاهش ریسک سرمایه‌گذاری در باغات جدید است؛ موضوعی که برای تولیدکننده، اهمیت اقتصادی مستقیم دارد.

افزایش بهره‌وری با مدیریت علمی آب و تغذیه باغ

نکته دیگر این است که ارتقای تولید انگور فقط به کمیت مربوط نیست. در بازار امروز، کیفیت، یکنواختی، قابلیت عرضه، و حتی ویژگی‌های پس از برداشت، در ارزش اقتصادی محصول نقش تعیین‌کننده دارند.

 ارقامی که هم با اقلیم منطقه سازگار باشند و هم از منظر بازار پسند و تجاری مطلوب باشند، مزیت رقابتی باغداران را بالا می‌برند.

در همین چارچوب، استفاده از ارقام زودرس یا مقاوم می‌تواند زمان برداشت را مدیریت‌پذیرتر کند و فشار ناشی از تنش‌های پایان فصل را کاهش دهد.

 این مسئله در مناطقی که با گرمای زودرس، کم‌آبی یا نوسان دمایی روبه‌رو هستند، یک امتیاز جدی به حساب می‌آید و به ثبات تولید کمک می‌کند.

از چشم انداز اقتصادی، اقتصاد کشاورزی، هر هکتار باغ انگور زمانی پایدار خواهد ماند که هزینه و بازده آن متناسب شود.

 وقتی آب محدود و نهاده‌ها گران می‌شوند، الگوی کشت سنتی دیگر پاسخ‌گو نیست. انتخاب رقم مناسب، به‌کارگیری نهال سالم، بهبود آبیاری و مدیریت تغذیه، همگی اجزای یک بسته اقتصادی برای حفظ سودآوری باغ هستند.

راه آینده: گذار از باغداری سنتی به تولید مبتنی بر داده

مطالعات دانشگاهی درباره امکان‌سنجی کشت انگور در ایران نیز نشان می‌دهد که اقلیم، دما، طول فصل رشد و محدودیت‌های خاکی از عوامل اصلی تعیین‌کننده‌اند.

 این یافته‌ها برای شاهرود یک پیام روشن دارد: آینده تولید در گرو تطبیق با واقعیت اقلیمی است، نه مقاومت در برابر آن. تغییر مسیر، الزام توسعه‌ای است نه صرفاً توصیه فنی.

در کنار دانش فنی، سیاست ترویجی نیز باید متناسب با شرایط منطقه به‌روز شود. اگر باغدار از مزیت‌های رقم مقاوم، روش‌های کاهش تنش و شیوه‌های مدیریت آب آگاه نشود، حتی بهترین زیرساخت‌ها هم به نتیجه مطلوب نمی‌رسند.

بنابراین، انتقال دانش باید به زبان ساده، میدانی و مستمر انجام شود.

در نهایت باید گفت: شاهرود برای حفظ جایگاه خود در تولید انگور، نیازمند عبور از باغداری مبتنی بر عادت به باغداری مبتنی بر داده است.

 ارقام مقاوم، نهال سالم، سایت الگویی، آموزش مؤثر و مدیریت علمی آب، پنج رکن اصلی این گذار هستند و اگر این زنجیره کامل شود، می‌توان به آینده‌ای امیدوار بود که در آن تولید انگور نه قربانی کم‌آبی شود و نه اسیر فرسودگی باغ‌های قدیمی.

در نهایت، پرونده انگور شاهرود فقط یک موضوع کشاورزی نیست؛ یک مسئله اقتصادی، اجتماعی و حتی هویتی برای منطقه است.

موفقیت در این حوزه می‌تواند الگوی قابل تعمیمی برای سایر مناطق خشک کشور باشد؛ الگویی که نشان می‌دهد در شرایط محدودیت منابع نیز می‌توان با تکیه بر علم، انتخاب درست و ترویج مؤثر، تولید را پایدار نگه داشت.

انتهای پیام/