به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، «جامعه اوکوس برای امور آسیای مرکزی» (Oxus Society) به تازگی پایگاه داده‌های عمومی و منبع‌باز تحت عنوان «ردیاب منابع آسیای مرکزی» را منتشر کرده است.

این اطلس جدید، وضعیت ذخایر، تولید، فرآوری و مقاصد صادراتی بیش از 100 نوع ماده معدنی، هیدروکربن، مواد شیمیایی، مواد صنعتی و محصولات کشاورزی را در پنج جمهوری قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان به طور دقیق نقشه‌برداری می‌کند.

این ردیاب که بخشی از پروژه گسترده‌تر «سرمایه و بازارهای آسیای مرکزی» محسوب می‌شود، سالانه بالغ بر 118 میلیارد دلار صادرات منابع را پوشش داده و مسیر 33 ماده معدنی حیاتی و استراتژیک را از نقطه استخراج تا بازارهای مقصد پیگیری می‌کند. این داده‌ها پنجره‌ای کمیاب و کمّی رو به جایگاه در حال تغییر این منطقه در زنجیره‌های تامین اوراسیا می‌گشاید.

سلطه بلامنازع قزاقستان در اقتصاد منابع منطقه

روشن‌ترین یافته این پایگاه داده، وزن و هژمونی خیره‌کننده قزاقستان در اقتصاد استخراجی و معدنی منطقه آسیای مرکزی است. نفت قزاقستان به تنهایی 40 درصد از کل صادرات ثبت‌شده در این ردیاب را به خود اختصاص داده است.

پس از آن، گاز ترکمنستان با 9.2 درصد، طلای ازبکستان با 8.3 درصد، طلای قزاقستان با 7.7 درصد و طلای قرقیزستان با 5.3 درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. هیدروکربن‌ها با ارزشی بالغ بر 61 میلیارد دلار، کمی بیش از نیمی از کل این حجم را تشکیل می‌دهند.

در بخش مواد معدنی حیاتی نیز رقم صادرات سالانه منطقه به 15.7 میلیارد دلار می‌رسد که سهم قزاقستان از این بازار 14 میلیارد دلار است (با پیشتازی صادرات مس به ارزش 7.3 میلیارد دلار و اورانیوم با 4.2 میلیارد دلار).

توهم تنوع در بازارهای هدف؛ نبض صادرات در دست روسیه

داده‌های مربوط به مقاصد صادراتی، مفروضات رایج درباره جهت‌گیری‌های خارجی منطقه را با پیچیدگی‌هایی همراه می‌سازد. اتحادیه اروپا به عنوان یک بلوک واحد، بزرگترین واردکننده منابع آسیای مرکزی است و 29.1 درصد از کل صادرات ردیابی‌شده را جذب می‌کند.

در مقابل، چین با تصاحب حدود یک چهارم از این بازار، بزرگترین کشور واردکننده به شمار می‌رود. بریتانیا و سوئیس نیز هر کدام حدود 10 درصد از این حجم را به خود اختصاص می‌دهند که بخش اعظم آن شامل فلزات گران‌بها است. در نقطه مقابل، فدراسیون روسیه به طور مستقیم تنها 1.2 درصد از صادرات مندرج در این پایگاه داده را به عنوان خریدار جذب می‌کند.

با این وجود، نباید حجم پایین واردات مستقیم را به معنای نفوذ و اهرم فشار پایین مسکو قلمداد کرد.

موسسه اوکوس خاطرنشان می‌کند که هنوز هم بیش از 80 درصد از نفت قزاقستان از طریق شبکه‌های خطوط لوله روسیه ترانزیت می‌شود. این امر به مسکو نفوذ و تسلطی بی‌نظیر بر جریان تجاری می‌بخشد که خود مصرف‌کننده عمده آن نیست. در عمل، این بدان معناست که گرچه جهت‌گیری ژئواکونومیک منطقه بیش از آنچه تصور می‌شود متنوع است، اما زیرساخت‌های دوران شوروی و شبکه‌های تحت کنترل روسیه همچنان تعیین می‌کنند که چه کالایی، به کجا و با چه هزینه سیاسی منتقل شود.

خیز غرب برای مقابله با انحصار چین در مواد معدنی استراتژیک

در حوزه مواد معدنی حیاتی، سلسله‌مراتب کاملاً متفاوتی حاکم است. چین اندکی کمتر از نیمی از صادرات مواد معدنی حیاتی آسیای مرکزی را می‌بلعد. سهم روسیه در این بخش حدود یک چهارم، کشورهای عضو اتحادیه اروپا 6.4 درصد و آمریکا تنها 2.1 درصد است.

همین عدم توازن آشکار نشان می‌دهد که چرا بروکسل و واشنگتن در سال‌های اخیر تکاپوی خود را برای نفوذ در این منطقه به شدت افزایش داده‌اند. در نخستین نشست سران اتحادیه اروپا و آسیای مرکزی در سمرقند در آوریل 2025، رهبران اروپایی از یک بسته سرمایه‌گذاری 12 میلیارد یورویی با عنوان «دروازه جهانی» رونمایی کردند که 2.5 میلیارد یورو از آن مشخصاً به مواد خام حیاتی اختصاص یافته است.

این خیز اروپایی‌ها نه تنها ناشی از سیاست‌های صنعتی، بلکه به دلیل احساس آسیب‌پذیری شدید آنها است. اتحادیه اروپا پیش از این یادداشت‌های تفاهمی در زمینه مواد معدنی حیاتی با قزاقستان و ازبکستان امضا کرده بود و نشست سمرقند از طریق «اعلامیه مشترک قصد درباره مواد خام حیاتی»، این تلاش‌ها را به سطح منطقه‌ای ارتقا داد.

برای سیاست‌گذاران محور غربی، جذابیت آسیای مرکزی صرفاً در وفور منابع آن نیست، بلکه در امکان ایجاد زنجیره‌های تامینی است که کمتر در معرض هژمونی فرآوری چین و گلوگاه‌های ترانزیتی روسیه باشند.

جایگاه استراتژیک تاجیکستان در بازار جهانی آنتیموان

در این میان، اگرچه تاجیکستان سهم بسیار کوچکی از درآمدهای صادراتی کل منطقه را در اختیار دارد، اما داده‌ها نشان می‌دهد که این کشور حداقل در یک کالای خاص، از اهمیت استراتژیک نامتناسب و فوق‌العاده‌ای برخوردار است.

برآوردها حاکی از آن است که تاجیکستان 20 درصد از تولید جهانی «آنتیموان» را در اختیار دارد و به یکی از مهم‌ترین تامین‌کنندگان جهانی این فلز تبدیل شده است؛ فلزی که کاربردهای وسیعی در صنایع دفاعی، وسایل الکترونیک و مصارف صنعتی دارد.

این پایگاه داده همچنین 12 درصد از ذخایر جهانی آنتیموان، 11.2 درصد از ذخایر منگنز و 7.6 درصد از ذخایر سرب جهان را به تاجیکستان نسبت می‌دهد.

جغرافیای تجاری این کشور نیز بسیار قابل تامل است. بر اساس داده‌های منعکس‌شده، آنتیموان تاجیکستان عمدتاً به کشورهای فرانسه و بلژیک سرازیر می‌شود و ترکیه نیز بخش عمده مابقی آن را خریداری می‌کند.

همزمان با اعمال محدودیت‌ها و کنترل‌های صادراتی شدیدتر از سوی چین بر روی آنتیموان، این الگوی تجاری اهمیت مضاعفی یافته و نگرانی دولت‌ها و تولیدکنندگان غربی را نسبت به تمرکز در زنجیره‌های تامین مواد استراتژیک تشدید کرده است. با وجود تمامی این مزیت‌ها، تاجیکستان با تنها 1.16 میلیارد دلار صادرات منابع، همچنان کوچکترین صادرکننده در این مجموعه منطقه‌ای محسوب می‌شود.

ارزش اصلی این پایگاه داده در تولید اطلاعات خام و کاملاً جدید نیست، بلکه در تجمیع اطلاعات پراکنده عمومی در قالب یک نقشه واحد و کاربردی است. موسسه اوکوس داده‌های خود را از منابعی نظیر سازمان زمین‌شناسی آمریکا، بانک جهانی، اوپک و آژانس بین‌المللی انرژی و با استناد به سال‌های 2021 تا 2025 گردآوری کرده است.

برای پژوهشگران، سرمایه‌گذاران و رسانه‌ها، این ابزار امکان رصد دقیق نحوه حرکت و جریان صادرات نفت، گاز، طلا، اورانیوم، مس و آنتیموان آسیای مرکزی در اقتصاد جهانی را فراهم می‌آورد و نشان می‌دهد که گلوگاه‌های واقعی ژئوپلیتیک دقیقاً در کجا قرار دارند.

انتهای پیام/