راز کوچ زنان کارگر ازبکستانی به ترکیه؛ تغییر نقشهای سنتی
- اخبار بین الملل
- اخبار ترکیه و اوراسیا
- 04 ارديبهشت 1405 - 11:01
به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، جامعه ازبکستان از دیرباز با ساختارهای عمیق اجتماعی و سنتی شناخته میشود؛ جامعهای که در آن مردان به عنوان نانآور اصلی خانواده ایفای نقش میکنند و زنان عمدتاً مسئولیتهای مرتبط با مراقبت از فرزندان، خانهداری و مدیریت امور داخلی منزل را بر عهده دارند. با این وجود، روندهای اقتصادی و اجتماعی سالهای اخیر نشاندهنده تغییرات ملموس و شگرفی در این نقشهای سنتی است.
امروزه شمار فزایندهای از زنان ازبکستانی به عنوان مهاجران نیروی کار، راهی کشورهای خارجی میشوند تا فرصتهای اقتصادی جدیدی را جستجو کنند. اگرچه در الگوهای مهاجرتی گذشته، زنان غالباً به عنوان همراه و به تبعیت از بستگان و همسران خود به کشورهایی نظیر روسیه مهاجرت میکردند، اما در سالهای اخیر، روند مهاجرت مستقل زنان با اهداف اقتصادی به شدت افزایش یافته و به یک پدیده قابل تامل در منطقه آسیای مرکزی تبدیل شده است.
تقسیمبندی جنسیتی مقاصد؛ مردان برای روسیه، زنان برای ترکیه
یکی از نکات بسیار جالب توجه در بررسیهای میدانی و تحقیقات صورتگرفته در میان مهاجران ازبکستانی در ترکیه، تکرار مداوم یک گزاره خاص است: «زنان برای ترکیه هستند و مردان برای روسیه.»
این عبارت کوتاه اما پرمعنا، بازتابدهنده یک درک مشترک و پذیرفتهشده از مسیرها و فرصتهای مهاجرتی مبتنی بر جنسیت در میان جوامع ازبک است. این موضوع به روشنی نشان میدهد که چگونه مقاصد مهاجرتی در ذهنیت اجتماعی این افراد از طریق مرزبندیهای جنسیتی رمزگذاری شدهاند.
در این ساختار نانوشته اما قدرتمند، کشور ترکیه به یکی از محبوبترین، جذابترین و در عین حال امنترین مقاصد برای زنان مهاجر ازبک تبدیل شده است. دادهها و آمارهای منتشر شده از سوی وزارت کار و تامین اجتماعی ترکیه به خوبی تایید میکنند که در بخش عمدهای از یک دهه گذشته، تعداد زنان مهاجر ازبکستانی در این کشور به مراتب بیشتر از مردان مهاجر هموطنشان بوده است.
مهاجرت مردان در این بازه زمانی نوسانات بیشتری را نشان میدهد؛ به طوری که در سالهای 2023 و 2024 شاهد یک جهش نسبتاً تند در مهاجرت مردان بودهایم، در حالی که روند مهاجرت زنان همواره ثابت، مستمر و رو به رشد بوده است.
این ثبات در آمار زنان نشان میدهد که مهاجرت زنان به ترکیه تنها یک روند مقطعی نیست، بلکه به صورت ساختاری در بازار کار این کشور نهادینه و تثبیت شده است. از سوی دیگر، جهش ناگهانی صدور مجوز کار برای مردان ازبک در سالهای اخیر را میتوان به طور قابل قبولی به تغییر شرایط سیاسی در روسیه (از جمله تنشهای منطقهای و تحریمها) نسبت داد که موجب شده مردان نیز ترکیه را به عنوان مقصد جایگزین انتخاب کنند.
اقتصاد سایه؛ اشتغال غیررسمی در بخش مراقبت و خدمات
بسیاری از زنان ازبکستانی در ترکیه در بخش خدمات مراقبتی مشغول به کار هستند و عمدتاً به عنوان پرستار کودک، یا مراقب سالمندان و بیماران فعالیت میکنند. ترتیبات مربوط به سکونت در محل کار (زندگی در خانه کارفرما) در میان این زنان بسیار رایج است؛ چرا که این شیوه به آنها اجازه میدهد هزینههای جاری زندگی، اجارهبها و حملونقل را به حداقل رسانده و در نتیجه پسانداز خود را برای ارسال به کشورشان به حداکثر برسانند. با این وجود، همین سبک کاری غالباً باعث میشود که آنها کمتر در معرض دید مقامات نظارتی و دولتی قرار گیرند.
تعداد قابل توجهی از این زنان با استفاده از رژیم لغو روادید 90 روزه، با ویزای توریستی وارد خاک ترکیه میشوند و پس از انقضای مهلت قانونی، به طور غیررسمی و بدون داشتن مجوز کار در این کشور ماندگار میشوند. طبیعتاً این بخش عظیم از نیروی کار پنهان، در دادههای رسمی مهاجرتی دولت ترکیه منعکس نمیشوند. محدودیت در تحرک و جابجایی این زنان – که معمولاً در خانههای کارفرمایان خود محبوس هستند و تنها گاهی برای خریدهای روزمره یا استراحتهای کوتاه خارج میشوند – احتمال شناسایی و دستگیری آنها توسط پلیس مهاجرت را بیش از پیش کاهش میدهد.
با این حال، حضور گسترده این زنان تا حدودی در آمارهای تنبیهی و قضایی خود را نشان میدهد. به عنوان مثال، در سال 2025 میلادی، مقامات ترکیه 13 هزار و 683 شهروند ازبکستانی را به دلیل مهاجرت غیرقانونی و حضور بیضابطه در این کشور دستگیر و جریمه کردند. بدون شک، تعداد واقعی مهاجران ازبک در ترکیه، اعم از زن و مرد، بسیار فراتر از ارقام رسمی است و اقتصاد زیرزمینی و بازار کار غیررسمی گسترده، همچنان از چنگال ثبت در آمارهای رسمی میگریزد.
ریشههای انتخاب ترکیه؛ از لغو روادید تا پیوندهای زبانی
اما چرا زنان ازبکستانی ترکیه را انتخاب میکنند؟ این انتخاب دلایل متعددی دارد که از جمله مهمترین آنها میتوان به امکان ورود بدون نیاز به ویزا، قرابتهای عمیق فرهنگی و زبانی (همخانواده بودن زبانهای ترکی) و در دسترس بودن مشاغلی اشاره کرد که از نظر اجتماعی برای زنان مناسب و پذیرفتهشده تلقی میشوند.
بسیاری از این زنان مهاجر، افراد مطلقه یا بیوه هستند که در دهههای سوم و چهارم زندگی خود به سر میبرند و اکنون بار سنگین نقش نانآور اصلی خانواده را بر دوش میکشند. مهاجرت برای این قشر غالباً یک تصمیم فردی و پرهزینه است؛ تصمیمی که در آن فرزندان خردسال یا نوجوان در ازبکستان و تحت مراقبت سایر بستگان رها میشوند.
چالشهای عملی و قانونی متعددی همچون محدودیتهای تامین مسکن، پیچیدگیهای مربوط به مدارک قانونی برای ثبتنام فرزندان در مدارس ترکیه و همچنین وضعیت اقامتی غیرقانونی، مانع از آن میشود که این زنان بتوانند به صورت خانوادگی مهاجرت کنند. در برخی موارد معدود که فرزندان به ترکیه آورده میشوند، آنها برای یادگیری زبان ترکی ناچار به حضور در دورههای غیررسمی یا خصوصی هستند.
حوالههای پولی ارسالی این زنان نقشی محوری و حیاتی در تداوم حیات اقتصادی خانوارهایشان در ازبکستان ایفا میکند. بسیاری از زنان با اهداف مالی کاملاً مشخصی بار سفر میبندند: ساخت یا بازسازی خانه، تامین هزینههای مراسم ازدواج فرزندان، یا پرداخت هزینههای تحصیلی آنها. با گذشت زمان، این چرخه مهاجرت میتواند تکرار شود و در هر سفر، اهداف مالی جدیدی جایگزین اهداف پیشین شوند.
گریز از قید و بندها؛ استقلال فردی و پدیده عروسهای خارجی
فراتر از انگیزههای صرفاً اقتصادی، اقامت در ترکیه درجهای از استقلال فردی و آزادی عمل را به این زنان ارائه میدهد که دسترسی به آن در جامعه سنتی ازبکستان – به ویژه برای زنان مطلقه که همواره با نگاههای سنگین و برچسبهای اجتماعی مواجهاند – بسیار دشوار است.
یکی دیگر از پدیدههای قابل توجه در این زمینه، گذار برخی از این مهاجران از وضعیت نیروی کار به تشکیل خانواده است. به طور چشمگیری، زنان ازبکستانی به یکی از رایجترین گزینهها در میان عروسهای خارجی در ترکیه تبدیل شدهاند. آمارهای رسمی دولت ترکیه به صراحت نشان میدهند که در سال 2025 میلادی، بالغ بر 13.7 درصد از کل ازدواجهای ثبتشده با اتباع خارجی در این کشور، مربوط به زنان ازبکستانی بوده است.
این پویاییهای پیچیده به خوبی نشان میدهند که چگونه پدیده مهاجرت به زنان ازبکستانی این توانایی را میبخشد تا نقشهای سنتی خود را مورد بازنگری قرار داده و مسئولیتهای اقتصادی به مراتب بزرگتری را بر عهده بگیرند. با این وجود، تجربیات روزمره آنها به شدت تحت تاثیر بیثباتیهای حقوقی، اقامت غیرقانونی و آسیبپذیریهای اجتماعی قرار دارد؛ واقعیتی تلخ که نشاندهنده توازن پیچیده، ظریف و پرمخاطره میان استقلالیابی اقتصادی و خطرات نهفته در مهاجرت کاری در جهان امروز است.
انتهای پیام/