به گزارش خبرگزاری تسیم از سمنان، جنگل‌های هیرکانی، یکی از کهن‌ترین و ارزشمندترین پهنه‌های طبیعی ایران، این روزها بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید آتش‌سوزی قرار گرفته‌اند؛ تهدیدی که هم ریشه در شرایط اقلیمی دارد و هم در عوامل انسانی. این جنگل‌ها که در سال 2019 در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند، حدود 1.6 تا 1.7 میلیون هکتار وسعت دارند و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ذخیره‌گاه‌های تنوع زیستی کشور شناخته می‌شوند.  بنا بر داده‌های منتشرشده از منابع بین‌المللی، این پهنه طبیعی زیستگاه بیش از 3200 گونه گیاهی است و نقش آن در تنظیم اقلیم محلی و تثبیت خاک، فراتر از یک کارکرد زیست‌محیطی ساده ارزیابی می‌شود

جنگل‌های هیرکانی؛ میراث چندمیلیون‌ساله زیر سایه تهدیدهای نوظهور

اهمیت جنگل‌های هیرکانی فقط در وسعت و پوشش گیاهی آن‌ها خلاصه نمی‌شود، بلکه قدمت این جنگل‌ها که برخی منابع آن را تا 50 میلیون سال برآورد کرده‌اند، به آن‌ها جایگاهی کم‌نظیر در نقشه طبیعی جهان داده است.این جنگل‌ها که در امتداد ساحل جنوبی دریای خزر گسترده شده‌اند، در استان‌های گیلان، مازندران و گلستان قرار دارند و به‌دلیل تنوع گونه‌ای بالا، از آن‌ها با عنوان ریه‌های طبیعی کشور یاد می‌شود. همین ارزش است که هر آتش‌سوزی کوچک را به یک بحران ملی و منطقه‌ای تبدیل می‌کند.

افزایش حریق‌ها؛ زنگ خطری برای مدیریت منابع طبیعی کشور

تجربه ماه‌های اخیر نشان داده است که آتش‌سوزی در عرصه‌های جنگلی شمال کشور، دیگر رویدادی استثنایی نیست. در گزارش‌های منتشرشده از حریق‌های اخیر، بخشی از جنگل‌های هیرکانی در محدوده‌های مختلف شمال ایران دچار آسیب شده‌اند و در برخی موارد، مهار آتش با کمک نیروهای داخلی و حتی درخواست همکاری بین‌المللی انجام شده است.

این روند نشان می‌دهد که مدیریت پیشگیرانه، پایش مداوم و مشارکت محلی باید جایگزین واکنش‌های دیرهنگام شود.در چنین شرایطی، نقش جوامع محلی از یک ظرفیت مکمل به یک ضرورت جدی تبدیل می‌شود. تجربه بحران‌های مشابه در ایران و جهان نشان داده است که نخستین ساعت‌های شروع حریق، تعیین‌کننده میزان خسارت است و حضور دهیاران، شوراهای روستایی، طبیعت‌دوستان و ساکنان بومی می‌تواند سرعت واکنش را به‌طور چشمگیری افزایش دهد.

وقتی شبکه‌ای از نیروهای محلی آموزش‌دیده در کنار یگان‌های حفاظتی قرار بگیرد، امکان شناسایی زودهنگام دود، گزارش سریع و مهار اولیه آتش بسیار بیشتر می‌شود.کاهش بارندگی و خشکی پوشش گیاهی، یکی از عوامل مهم افزایش احتمال حریق در جنگل‌های هیرکانی است.در گزارش‌های منتشرشده درباره آتش‌سوزی‌های اخیر، کاهش رطوبت و انباشت برگ‌های خشک بر سطح جنگل به‌عنوان زمینه‌ساز گسترش آتش ذکر شده است. این مسئله نشان می‌دهد که حتی یک جرقه کوچک، در شرایط اقلیمی نامساعد، می‌تواند به آتشی گسترده بدل شود و بخش‌های وسیعی از جنگل و مراتع را درگیر کند.

آمارهای موجود از پژوهش‌های داخلی نیز تصویر نگران‌کننده‌ای ارائه می‌دهد. بر اساس یک مطالعه تحلیل مکانی-زمانی آتش‌سوزی‌ها در ایران، بین سال‌های 2003 تا 2023 مجموعاً 95 هزار و 600 کیلومتر مربع از اراضی درگیر آتش شده‌اند و تابستان‌ها، به‌ویژه در سال‌های 2010 و 2007، از دوره‌های اوج حریق بوده‌اند. در این پژوهش، استان‌های خوزستان، فارس و ایلام بیشترین سطح سوخته را داشته‌اند.هرچند این داده‌ها مربوط به کل کشور است، اما پیام آن روشن است: آتش‌سوزی در ایران فقط یک رخداد محلی نیست، بلکه الگویی تکرارشونده و قابل پیش‌بینی است که نیاز به سیاست‌گذاری دقیق دارد.

در چنین بستری، آموزش دهیاران، اعضای شوراهای روستایی، کوهنوردان و همیاران طبیعت فقط یک برنامه فرهنگی نیست، بلکه بخشی از راهبرد ملی حفاظت از منابع طبیعی به‌شمار می‌رود. هر چه آگاهی عمومی نسبت به رفتارهای پرخطر، نحوه گزارش‌دهی، و روش‌های ابتدایی مقابله با آتش بیشتر شود، احتمال گسترش حریق کاهش می‌یابد. این همان نقطه‌ای است که مشارکت محلی از شعار فاصله می‌گیرد و به ابزار عملی صیانت از انفال تبدیل می‌شود.آتش‌سوزی در جنگل‌های هیرکانی تنها سوختن چند درخت نیست؛ از بین رفتن زیستگاه گونه‌های ارزشمند، فرسایش خاک، کاهش توان اکولوژیک منطقه و تضعیف ذخایر طبیعی، بخشی از پیامدهای مستقیم این بحران است.

منابع بین‌المللی این جنگل‌ها را یکی از ذخیره‌گاه‌های مهم تنوع زیستی جهان معرفی کرده‌اند و همین جایگاه، لزوم حفاظت جدی‌تر را دوچندان می‌کند.در این میان، اگر آموزش، مشارکت و پیشگیری در اولویت قرار نگیرد، هر فصل گرم می‌تواند به یک بحران تازه در شمال کشور تبدیل شود.

علیرضا رهایی مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان،در گفت و گو با خبرنگار تسنیم، اظهار کرد: حفاظت از عرصه‌های منابع طبیعی یک امانت ملی است و مسئولان در این زمینه موظف‌اند بدون هیچ‌گونه ملاحظه و اغماض، در چارچوب قانون از این سرمایه عمومی صیانت کنند.

وی با اشاره به اهمیت صیانت از اراضی ملی افزود: انفال متعلق به همه مردم است و کوتاهی در حفاظت از آن‌ها به معنای تضییع حقوق عمومی خواهد بود، از این رو مدیران باید با جدیت، اقتدار و با اتکا به قانون در مسیر جلوگیری از تخریب و تصرف اراضی ملی اقدام کنند.

رهایی با بیان اینکه حفاظت از منابع طبیعی نیازمند هماهنگی و هم‌افزایی میان بخش‌های مختلف است، تصریح کرد: اجرای دقیق برنامه‌های حفاظتی و پیگیری مستمر آن‌ها در کنار ارتقای جایگاه یگان حفاظت، از اولویت‌های اصلی اداره‌کل منابع طبیعی در استان محسوب می‌شود.

وی همچنین بر نقش یگان حفاظت منابع طبیعی در حراست از عرصه‌های ملی تأکید کرد و گفت: نیروهای این یگان به صورت شبانه‌روزی در حال فعالیت هستند تا از بروز تخلفات، قاچاق چوب و تخریب منابع طبیعی جلوگیری کنند.

مدیرکل منابع طبیعی استان سمنان ادامه داد: تلاش شبانه‌روزی نیروهای حفاظتی با هدف صیانت از سرمایه‌های طبیعی کشور و حفاظت از جنگل‌ها، مراتع و اراضی ملی انجام می‌شود تا این منابع برای نسل‌های آینده حفظ شود.

رهایی مشارکت مردم و جوامع محلی را از مهم‌ترین عوامل موفقیت در برنامه‌های حفاظتی دانست و بیان کرد: تجربه نشان داده است هر جا مردم در حفاظت از منابع طبیعی نقش فعال داشته‌اند، میزان تخریب و تخلف به شکل محسوسی کاهش یافته است.

وی با اشاره به اهمیت پیشگیری از آتش‌سوزی در جنگل‌ها و مراتع اظهار داشت: حضور و مشارکت جوامع محلی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در جلوگیری از وقوع حریق و کاهش خسارات ناشی از آن داشته باشد.

رهایی در ادامه آموزش گروه‌های محلی را از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه در این حوزه برشمرد و افزود: دهیاران، اعضای شوراهای اسلامی روستاها، کوهنوردان و همیاران طبیعت از جمله گروه‌هایی هستند که آموزش و توانمندسازی آن‌ها می‌تواند نقش مؤثری در حفاظت از عرصه‌های طبیعی ایفا کند.

وی خاطرنشان کرد: ارتقای سطح آگاهی این گروه‌ها موجب می‌شود در مواقع بروز حوادث طبیعی مانند آتش‌سوزی‌ها، واکنش سریع‌تر و مؤثرتری در سطح محلی شکل بگیرد.همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، نیروهای حفاظتی و جوامع محلی می‌تواند زمینه شکل‌گیری یک شبکه مؤثر برای صیانت از منابع طبیعی را فراهم کند.

رهایی با تأکید بر اینکه حفاظت از منابع طبیعی یک مسئولیت همگانی است، یادآورشد: مشارکت مردم در کنار نظارت دقیق دستگاه‌های مسئول می‌تواند از بسیاری از تخلفات در عرصه‌های ملی جلوگیری کند.

وی همچنین بر استمرار برنامه‌های آموزشی و فرهنگی در حوزه منابع طبیعی تأکید کرد و گفت: تقویت فرهنگ حفاظت از طبیعت در میان اقشار مختلف جامعه، به ویژه ساکنان مناطق روستایی و طبیعت‌گردان، یکی از راهبردهای مهم در حفاظت پایدار از این منابع است.اداره‌کل منابع طبیعی استان سمنان با بهره‌گیری از ظرفیت‌های مردمی و تقویت یگان‌های حفاظتی، صیانت از انفال و عرصه‌های ملی را با جدیت دنبال خواهد کرد.

تحلیل وضعیت سال‌های اخیر نشان می‌دهد که آتش‌سوزی‌های جنگلی در کشور از یک چالش فصلی به یک تهدید مستمر تبدیل شده است. طبق داده‌های مطالعات مکانی–زمانی حریق‌های دو دهه اخیر در ایران، بیش از 95 هزار و 600 کیلومتر مربع از عرصه‌های طبیعی در فاصله سال‌های 2003 تا 2023 تحت تأثیر آتش قرار گرفته‌اند و تابستان‌ها، به‌ویژه سال‌های 2010 و 2007، بیشترین میزان حریق را ثبت کرده‌اند.این روند نشان می‌دهد که الگوی آتش‌سوزی‌ها در کشور به‌صورت چرخه‌ای و قابل‌پیش‌بینی تکرار می‌شود و نیازمند برنامه‌ریزی جدی و مدیریت ریسک است.

نقش عوامل انسانی در آغاز آتش‌سوزی‌های اخیر

رخدادهای اخیر در جنگل‌های هیرکانی نشان می‌دهد که عوامل انسانی همچنان یکی از مهم‌ترین محرک‌های آغاز حریق هستند.در آتش‌سوزی‌های ثبت‌شده در «الیط» مازندران و جنگل ابر شاهرود، کارشناسان منابع طبیعی و مدیران محلی اعلام کردند که احتمال دخالت انسانی، عمدی یا سهوی، بسیار بالاتر از عوامل طبیعی است.این مسئله، اهمیت آموزش، فرهنگ‌سازی و حضور فعال جوامع بومی در مناطق جنگلی و مرتعی را دوچندان می‌کند.بررسی داده‌های IQAir درباره آتش‌سوزی جنگل‌های هیرکانی (2025) نشان می‌دهد که دود و آلودگی ناشی از این حریق‌ها نه‌تنها جنگل‌ها، بلکه کیفیت هوای مناطق شهری اطراف را نیز تحت‌تأثیر قرار داده است.

پیامدهای پنهان حریق؛ از تخریب زیستگاه تا آلودگی هوا

 کاهش کیفیت هوا در مازندران، گلستان و حتی بخش‌هایی از سمنان، نشان می‌دهد که خسارت آتش‌سوزی محدود به عرصه‌های جنگلی نیست و پیامدهای بهداشتی، اقتصادی و اجتماعی نیز به‌دنبال دارد. این ابعاد گسترده بحران، ضرورت ورود جامعه محلی و حتی فرااستانی را در مدیریت و پیشگیری پررنگ‌تر می‌کند.در کنار خسارت‌های آشکار، بخش پنهان‌تر بحران در تخریب تدریجی تنوع زیستی است. جنگل‌های هیرکانی با قدمتی بین 25 تا 50 میلیون سال، زیستگاه بیش از 3200 گونه گیاهی و صدها گونه جانوری کمیاب و در معرض خطر هستند.نابودی چند هکتار جنگل در ظاهر محدود به یک منطقه است، اما در واقع بخشی از یک شبکه زیستی گسترده را تضعیف می‌کند که نقش آن در تنظیم اقلیم و حفاظت از خاک غیرقابل جایگزین است. این موضوع در گزارش FireRiskHeritage نیز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های حفاظتی ایران ذکر شده است.

تأخیر در واکنش؛ چالشی تکرارشونده در مهار آتش جنگل‌ها

تجربه کشور در مدیریت حریق‌های گسترده نشان داده است که واکنش دیرهنگام، بزرگ‌ترین عامل گسترش آتش بوده است. در آتش‌سوزی‌های سال 2025 هیرکانی، استقرار بالگردها و نیروهای پشتیبان هوایی تنها پس از شدت گرفتن آتش و فشار افکار عمومی آغاز شد. این تأخیر 10 تا 14 ساعته در مناطق جنگلی، می‌تواند بین حریق محدود و یک فاجعه زیست‌محیطی تفاوت ایجاد کند؛ موضوعی که حضور نیروهای آموزش‌دیده محلی می‌تواند آن را به‌شدت کاهش دهد.

اقلیم خشک و کاهش بارش؛ سوخت آماده در کف جنگل‌ها

از دیگر نکات مهم، نقش اقلیم و روند کاهش بارندگی است. کاهش محسوس رطوبت، انباشت برگ‌های خشک و بالارفتن دما، چنان‌که در گزارش PressTV نیز اشاره شده، میزان آمادگی جنگل برای اشتعال را بیشتر کرده است. این شرایط اقلیمی نشان می‌دهد که سیاست‌های حفاظتی باید بر پیشگیری، مدیریت سوخت گیاهی و هماهنگی با دهیاری‌ها و شوراهای روستایی متمرکز شود؛ زیرا بدون مشارکت مردمی، مقابله با این حجم از تهدید عملاً امکان‌پذیر نیست.

مشارکت جوامع محلی؛ حلقه مفقوده در زنجیره حفاظت از انفال

جمع‌بندی داده‌ها و گزارش‌های معتبر جهانی و داخلی نشان می‌دهد که صیانت از انفال و عرصه‌های طبیعی امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند همکاری ساختارمند میان دولت، یگان‌های حفاظتی و جوامع محلی است. آموزش همیاران طبیعت، سازمان‌دهی شبکه‌های نظارت محلی و تدوین سازوکارهای گزارش‌دهی سریع، بخشی از زنجیره‌ای است که باید در سراسر کشور اجرا شود. آینده حفاظت از جنگل‌های ایران، به‌ویژه هیرکانی، نه تنها در گرو اجرای قانون بلکه در گرو حضور فعال مردمی است که در خط مقدم این سرمایه عظیم ملی قرار دارند.

گزارش از علیرضا رحیمیان

انتهای پیام/