فرسایش بهره‌وری در بخش کشاورزی ایران، امروز بیش از هر زمان دیگری خود را در قالب زمین‌های خرد، قطعه‌قطعه و غیرقابل مدیریت نشان می‌دهد؛ اراضی‌ای که به‌گفته کارشناسان، استمرار کشاورزی سنتی در آنها نه‌تنها بازده اقتصادی ناچیزی دارد بلکه مصرف آب، انرژی و نهاده‌ها را به‌شدت بالا برده است. بررسی‌های میدانی و تحلیلی در سال‌های اخیر حاکی از آن است که بخش قابل توجهی از زمین‌های زراعی کشور در قالب قطعات کوچک و پراکنده اداره می‌شود و همین وضعیت، یکی از ریشه‌های اصلی بهره‌وری پایین و ناترازی هزینه و درآمد در کشاورزی ایران محسوب می‌شود.

بن‌بست «خُرد مالکی»؛ چرا کشاورزی سنتی دیگر پاسخگو نیست؟

در چنین شرایطی، «یکپارچه‌سازی اراضی کشاورزی» به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین راهکارهای اصلاح ساختار تولید و بهینه‌سازی مصرف منابع، بیش از گذشته مورد توجه سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان قرار گرفته است.

پژوهشی که با مشارکت کارشناسان حوزه مدیریت اراضی و توسعه روستایی در نقاط مختلف کشور انجام شده، 43 مانع عمده را در مسیر اجرای این طرح شناسایی کرده و این موانع را در شش محور اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، زراعی و اکولوژیک، آموزشی و حرفه‌ای، سیاسی و قانونی و فنی و زیرساختی طبقه‌بندی کرده است.

نتایج این تحقیق نشان می‌دهد بدون رفع این گره‌های ساختاری، سیاست‌های تجمیع و یکپارچه‌سازی نمی‌تواند در سطح ملی به مرحله اثرگذاری پایدار برسد.

هم‌زمان تجربه استان‌ها نشان می‌دهد هرجا اراده مدیریتی، همراهی دستگاه‌های خدمات‌رسان و مشارکت کشاورزان در کنار هم قرار گرفته، خروجی طرح‌های یکپارچه‌سازی، خود را در بهبود اقتصاد مزرعه و کاهش تنش‌های آبی نشان داده است. برای نمونه، بنا بر گزارش رسانه‌های استانی، اجرای طرح‌های یکپارچه‌سازی در برخی نقاط کشور منجر به افزایش سطح مفید زیرکشت از طریق حذف مرزها و راه‌های داخلی غیرضروری، و ایجاد امکان استفاده از سامانه‌های نوین آبیاری تحت فشار شده و راندمان مصرف آب در این مزارع تا حدود 30 درصد بهبود یافته است.

 این تجربه‌ها، نشان‌دهنده ظرفیت بالای این طرح برای تبدیل‌شدن به یک ابزار جدی در مدیریت بحران آب و ارتقای بهره‌وری است.

از سوی دیگر، وضعیت مکانیزاسیون در کشاورزی ایران نیز به‌روشنی با موضوع خردبودن اراضی گره خورده است. گزارش‌های تحلیلی از وضعیت کشاورزی کشور نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از تولید هنوز با تکیه بر ابزارهای سنتی و ماشین‌آلات فرسوده انجام می‌شود و بسیاری از کشاورزان به دلیل کوچک بودن قطعات و ناتوانی در سرمایه‌گذاری، امکان بهره‌گیری از ماشین‌آلات سنگین و فناوری‌های نوین را ندارند. در چنین بستر ناهموار و پراکنده‌ای، حتی در صورت تأمین تسهیلات و ادوات، زمینه بهره‌گیری مؤثر از مکانیزاسیون فراهم نمی‌شود و چرخه عقب‌ماندگی در تولید تداوم می‌یابد.

یکپارچه‌سازی؛ کلیدِ گذار از کشاورزی معیشتی به تولید اقتصادی

با این حال، تجربه‌های موفق نشان داده است هرجا اراضی در قالب بلوک‌های بزرگ‌تر و منسجم سازمان‌دهی شده‌اند، زمینه برای استفاده از ماشین‌آلات مدرن، ساماندهی شبکه‌های آبیاری، کاهش هزینه‌های کارگری و سوخت و در نهایت افزایش درآمد کشاورزان فراهم شده است.

گزارش‌های منتشرشده از برخی استان‌ها حاکی از آن است که ترکیب «یکپارچه‌سازی اراضی» با «اجرای آبیاری نوین» و «تقویت زنجیره تأمین و صنایع تبدیلی» توانسته است الگوی مصرف منابع را در مزارع اصلاح کند و کشاورزان را به سمت کشت محصولات با ارزش اقتصادی بالاتر سوق دهد؛ مسیری که می‌تواند به تدریج بخشی از مشکلات معیشتی روستاها را نیز کاهش دهد.

در کنار این مزایا، جنبه‌های اجتماعی و حقوقی یکپارچه‌سازی نیز از چشم کارشناسان دور نمانده است. در تحقیقات انجام‌شده، موانع سیاسی و قانونی و همچنین چالش‌های اجتماعی و فرهنگی، از مهم‌ترین عوامل بازدارنده در اجرای این طرح‌ها عنوان شده‌اند؛ به‌ویژه در مواردی که مرزهای عرفی و قدیمی اراضی، محل بروز اختلافات طولانی‌مدت بین همسایگان بوده است.

در مقابل، تجربه کارگروه‌های استانی و شهرستانی نشان می‌دهد هرجا فرآیند تبیین، اقناع و مشارکت کشاورزان با جدیت دنبال شده و پشتوانه حقوقی و ثبتی طرح‌ها به‌درستی فراهم شده است، نه‌تنها اختلافات کاهش یافته بلکه روند سنددار شدن اراضی و دسترسی کشاورزان به تسهیلات بانکی نیز سرعت گرفته است.

این تصویر کلی، ضرورت پرداختن دقیق‌تر و میدانی‌تر به سیاست یکپارچه‌سازی اراضی کشاورزی را روشن می‌کند؛ سیاستی که اگرچه در اسناد بالادستی و برنامه‌های وزارت جهاد کشاورزی به عنوان یکی از محورهای اصلی ارتقای بهره‌وری شناخته شده، اما در عمل با مجموعه‌ای از محدودیت‌ها، تنگناها و در عین حال فرصت‌ها و ظرفیت‌های جدی مواجه است.

گزارش پیش‌رو تلاش می‌کند ضمن مرور وضعیت موجود و تجربه‌های اجرا شده در سطح کشور، به بررسی ابعاد اجرایی، اقتصادی، اجتماعی و حقوقی این طرح در سطح محلی پرداخته و تصویری روشن‌تر از آثار و چالش‌های یکپارچه‌سازی اراضی کشاورزی ارائه دهد.

علی جورابلو،مدیرجهاد کشاورزی شهرستان گرمسار در گفت و گو با خبرنگار تسنیم، با اشاره به آغاز اجرای این طرح در شهرستان گرمسار اظهار کرد: یکپارچه‌سازی اراضی از مهم‌ترین سیاست‌ها و برنامه‌های وزارت جهاد کشاورزی در مسیر توسعه پایدار کشاورزی به شمار می‌رود و اجرای آن نقش مهمی در افزایش بهره‌وری زمین‌های زراعی دارد.

وی با بیان اینکه پراکندگی قطعات زمین از چالش‌های جدی کشاورزی در بسیاری از مناطق کشور است، افزود: با اجرای طرح یکپارچه‌سازی، اراضی خرد و پراکنده در قالب قطعات بزرگ‌تر ساماندهی می‌شوند و این موضوع مدیریت تولید و برنامه‌ریزی کشت را برای کشاورزان تسهیل می‌کند.

جورابلو با اشاره به افزایش سطح قابل کشت در نتیجه اجرای این طرح تصریح کرد: حذف مرزهای غیرضروری میان قطعات زمین و کاهش راه‌های داخلی مزارع موجب می‌شود حدود پنج تا 10 درصد به سطح زیر کشت افزوده شود و بهره‌برداری از زمین‌های کشاورزی به شکل بهینه‌تری انجام گیرد.

وی یکی دیگر از دستاوردهای مهم این طرح را فراهم شدن زمینه برای توسعه مکانیزاسیون در کشاورزی عنوان کرد و افزود: زمانی که اراضی در قالب قطعات بزرگ و یکپارچه مدیریت شوند، امکان استفاده از ماشین‌آلات سنگین و پیشرفته کشاورزی فراهم می‌شود که این مسئله در کاهش هزینه‌های تولید نقش قابل توجهی دارد.

جورابلو ادامه داد: استفاده از ادوات و ماشین‌آلات مدرن علاوه بر کاهش زمان عملیات کشاورزی، کیفیت عملیات کاشت، داشت و برداشت را نیز ارتقا می‌دهد و در نهایت به افزایش تولید محصولات کشاورزی منجر می‌شود.

وی همچنین به تأثیر اجرای این طرح بر بهبود مدیریت منابع آب اشاره کرد و گفت: یکپارچه شدن اراضی شرایط لازم برای اجرای سامانه‌های نوین آبیاری تحت فشار از جمله آبیاری قطره‌ای و بارانی را فراهم می‌کند.

جورابلو خاطرنشان کرد: با اجرای این سیستم‌ها، بهره‌وری مصرف آب افزایش یافته و راندمان آبیاری در مزارع تا حدود 30 درصد بهبود پیدا می‌کند که این موضوع در شرایط کم‌آبی کشور اهمیت دوچندان دارد.

وی کاهش هزینه‌های تولید را از دیگر پیامدهای مثبت اجرای طرح یکپارچه‌سازی اراضی دانست و بیان کرد: با یکپارچه شدن زمین‌ها، هزینه‌های مربوط به نیروی کار، مصرف سوخت و جابه‌جایی تجهیزات کشاورزی به میزان قابل توجهی کاهش پیدا می‌کند.

مدیر جهاد کشاورزی گرمسار، اضافه کرد: کاهش هزینه‌ها در کنار افزایش بهره‌وری در نهایت به بهبود درآمد و معیشت کشاورزان منجر می‌شود و زمینه پایداری فعالیت‌های کشاورزی در منطقه را تقویت می‌کند.

او با اشاره به تأثیر این طرح بر کاهش اختلافات میان بهره‌برداران اظهار داشت: تعیین دقیق حدود اراضی پس از اجرای طرح، بسیاری از اختلافات مرزی میان کشاورزان را برطرف می‌کند و نظم بهتری در بهره‌برداری از زمین‌های کشاورزی ایجاد می‌شود.

جورابلو یادآورشد: یکپارچه شدن زمین‌های کشاورزی همچنین امکان کشت محصولات با ارزش اقتصادی بالاتر را فراهم می‌کند و شرایط لازم برای جذب سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی را بهبود می‌بخشد.

مدیر جهاد کشاورزی گرمسار، در پایان تأکید کرد: اجرای این طرح علاوه بر ارتقای بهره‌وری اراضی، زمینه استفاده بهتر از تسهیلات بانکی و توسعه سرمایه‌گذاری در حوزه کشاورزی شهرستان گرمسار را فراهم می‌کند.

از حذف مرزهای کاذب تا جهش 30 درصدی در راندمان آبیاری

روند تحولات بخش کشاورزی در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که یکپارچه‌سازی اراضی، صرفاً یک طرح عمرانی یا اداری نیست، بلکه مرحله‌ای کلیدی برای گذار کشاورزی ایران از شیوه‌های سنتی به تولید مبتنی بر فناوری و مدیریت علمی به شمار می‌رود. بر اساس داده‌های منتشرشده از پژوهش‌های رسمی، خردبودن اراضی کشاورزی، میانگین بهره‌وری تولید را در برخی مناطق تا 30 درصد کاهش داده و هزینه عملیات مزرعه را تا دو برابر افزایش داده است.

 این وضعیت در کنار چالش‌های آبی کشور، ضرورت تجمیع اراضی و اصلاح ساختار بهره‌برداری را برجسته‌تر کرده است.

با وجود اهمیت این طرح، بررسی مطالعات ملی نشان می‌دهد که موانع سیاسی و قانونی، در کنار مشکلات فنی و زیرساختی، از اصلی‌ترین عوامل کندی اجرای یکپارچه‌سازی در کشور بوده است.

پشت‌صحنه اجرایی؛ عبور از موانع ثبتی و اختلافات عرفی

 بخشی از این موانع به فرایندهای پیچیده ثبتی، اختلافات مرزی و نبود قوانین به‌روز بازمی‌گردد؛ مسائلی که اجرای پروژه‌ها را در برخی استان‌ها با تأخیرهای چندساله مواجه کرده است. تحلیل داده‌های پژوهشی نیز نشان می‌دهد که این دسته از موانع در اغلب موارد، حتی بیش از چالش‌های اقتصادی، مانع پیشرفت طرح می‌شوند.

از سوی دیگر، بررسی تجربه استان‌هایی مانند یزد و لرستان نشان می‌دهد هرجا کارگروه‌های میدانی فعال‌تر بوده‌اند و دستگاه‌هایی مانند ثبت اسناد، آب منطقه‌ای و اوقاف در کنار جهاد کشاورزی همکاری نزدیک‌تری داشته‌اند، روند اجرای طرح سرعت گرفته است. نمونه‌های گزارش‌شده از این استان‌ها نشان می‌دهد که هماهنگی مدیریتی حتی می‌تواند مشکلات دیرینه‌ای همچون تعیین حدود عرفی و اختلافات بهره‌برداران را نیز برطرف کند و مسیر سنددار شدن اراضی و کاهش تنش‌های محلی را هموار سازد.

از زاویه فنی، تحلیل داده‌های موجود بیانگر آن است که یکپارچه‌سازی، مقدمه‌ای ضروری برای توسعه مکانیزاسیون و افزایش ضریب نفوذ فناوری در مزارع کشور محسوب می‌شود.

گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که نبود امکان استفاده از ماشین‌آلات سنگین و نبود فضای کافی برای مانور تجهیزات نوین، یکی از دلایل مهم پایین بودن بهره‌وری است. برآوردها نشان می‌دهد که در اراضی کوچک و خرد، هزینه سوخت و نیروی کار تا 40 درصد بیشتر از مزارع یکپارچه است؛ رقمی که اصلاح آن می‌تواند به افزایش سود خالص کشاورز منجر شود.

ازنگاه مدیریت آب نیز این طرح آثار قابل‌توجهی داشته است. داده‌های منتشرشده از پروژه‌های اجراشده حاکی از آن است که پس از یکپارچه‌سازی، امکان اجرای سامانه‌های نوین آبیاری تحت فشار به‌طور کامل فراهم می‌شود و در برخی مناطق راندمان مصرف آب تا 30 درصد افزایش یافته است. این دستاورد در شرایطی که بسیاری از استان‌ها با تنش آبی و کاهش ذخایر سفره‌های زیرزمینی روبه‌رو هستند، یک ضرورت غیرقابل چشم‌پوشی به شمار می‌رود.

با وجود این دستاوردها، تحلیل‌های میدانی نشان می‌دهد اجرای موفق این طرح بدون همراهی اجتماعی امکان‌پذیر نیست.

 در شماری از مناطق، مقاومت اولیه برخی بهره‌برداران در برابر تغییر الگوی بهره‌برداری یا نگرانی از جابه‌جایی مرزهای عرفی، فرآیند را کند کرده است.

پیوستِ اجتماعی؛ اقناع کشاورزان، شرطِ اولِ موفقیت

گزارش‌های رسمی تأکید می‌کند که هرجا فرایند اقناع و گفت‌وگو با کشاورزان به‌صورت مستمر و شفاف انجام شده، مشارکت بهره‌برداران افزایش یافته و پروژه‌ها با کمترین تنش اجرا شده است؛ موضوعی که اهمیت ابعاد فرهنگی و اجتماعی طرح را برجسته می‌کند.

چشم‌انداز آینده؛ نقشه راه پایداری منابع و جهش تولید

در نهایت یکپارچه‌سازی اراضی کشاورزی می‌تواند نقطه آغاز جهش تولید و اصلاح الگوی مدیریت منابع در کشاورزی کشور باشد، اما تحقق این اهداف مستلزم رفع موانع قانونی، ارتقای زیرساخت‌ها، تقویت آموزش‌های فنی و مدیریت اجتماعی طرح است. تجربه‌های موفق استانی ثابت کرده است که این طرح، زمانی که با برنامه‌ریزی دقیق، همراهی دستگاه‌ها و مشارکت کشاورزان اجرا شود، قادر است الگوی مصرف آب را اصلاح کند، هزینه‌های تولید را کاهش دهد، بهره‌وری را افزایش دهد و مسیر سرمایه‌گذاری و توسعه صنایع تبدیلی را هموار کند؛ دستاوردهایی که می‌تواند آینده کشاورزی ایران را مقاوم‌تر و پایدارتر سازد.

گزارش از علیرضا رحیمیان

انتهای پیام/