به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، روح‌الامین سعیدی عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع)، در نشست علمی «بررسی ظرفیت راهبرد کنترل تنگه هرمز و فشار بر بازار انرژی» که از سوی اندیشکده نفت و انرژی این دانشگاه برگزار شد، درباره کارکرد راهبردی تنگه هرمز در شرایط جاری و همچنین در افق پس از صلح سخن گفت. محور اصلی صحبت‌های سعیدی این بود که «ابزار تنگه هرمز» صرفاً یک اقدام موقتی یا واکنشی گذرا نیست، بلکه بخشی از معماری قدرت ایران برای تحمیل اقتدار و اثرگذاری بر بازار انرژی به شمار می‌رود؛ ایده‌ای که در ادبیات راهبردی، با مفهوم دوام اثرگذاری در دوره‌های مختلف معنا پیدا می‌کند.

سعیدی نخست با اشاره به تغییر فضای جهانی قدرت در چند دهه اخیر، یادآور شد که تا پیش از سال‌های اخیر، بسیاری از تحلیلگران سخن از «پایان نقش ژئوپلیتیک و جغرافیا» می‌گفتند. به اعتقاد آنان، پیشرفت‌های ارتباطات، رسانه، حمل‌ونقل و فضای مجازی، همراه با گسترش تعاملات بدون مرز میان کشورها و کنشگران دولتی و غیردولتی، باعث شده بود جغرافیا ارزش پیشین خود را از دست بدهد. وی در همین چارچوب مثال زد که سنگاپور با وجود وسعت محدود، در اقتصاد جهانی اثرگذاری بیشتری از برخی کشورها با جغرافیای گسترده دارد. اما به گفته سعیدی، این نگاه مطلق به پایان جغرافیا، در عمل با رخدادهای جدید با چالش جدی روبه‌رو شد.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) توضیح داد که در دوره جدید نیز همچنان «خلق ثروت» به روش‌های دیگری انجام می‌شود؛ از بازارهای بورسی و گردش سرمایه گرفته تا فناوری اطلاعات و ابزارهای دیجیتال. با این حال، به اعتقاد وی، بازگشت نقش جغرافیا در معادلات جهان امروز، موضوعی قطعی‌تر از گذشته به نظر می‌رسد. وی به جنگ روسیه و اوکراین و مسئله اختلافات ارضی اشاره کرد و گفت رویدادهای این‌چنینی نشان دادند سرزمین و مرز همچنان در کانون تصمیم‌سازی باقی مانده‌اند. همچنین سعیدی با اشاره به نمونه‌هایی از اظهارنظرهای سیاسی درباره قلمروهای سرزمینی نیز تأکید کرد که ادعای حذف جغرافیا با واقعیت‌های صحنه هم‌خوان نیست.

وی در ادامه، به سازوکارهای اقتصادی و قواعد تنظیم‌کننده تجارت جهانی اشاره کرد و گفت طی سال‌های گذشته، قدرت‌های بزرگ با استفاده از چارچوب‌هایی همچون قوانین تجارت آزاد و نهادهایی از جمله WTO و بانک جهانی و دیگر ساختارها، نوعی رژیم تنظیم‌گری بر اقتصاد جهان ایجاد کرده بودند. سعیدی توضیح داد این رژیم‌ها، به‌ویژه از مسیر تحریم‌ها و همچنین فرصت‌دهی به برخی بازیگران، در نهایت مسیر اقتصاد کشورهای پیرامونی را نیز شکل می‌داد. به گفته وی، حتی چین با وجود رشد و پیشرفت قابل توجه نیز در ساختارهای کلاسیک قدرت مثل گروه هفت قرار نگرفته و تلاش‌های متقابل برای مهار این کشور همچنان در دستور کار است.

سعیدی سپس به منطق «اثرگذاری از تنگه‌ها» پرداخت و گفت ایران با مسدودسازی تنگه هرمز، به عنوان یک قدرت میانی توانست بر اقتصاد جهانی اثر بگذارد؛ اثری که پیش‌تر در محاسبات دشمن کمتر جدی گرفته می‌شد. وی یادآور شد که ایران سال‌ها تحت سخت‌ترین تحریم‌ها قرار داشته و بسیاری از بازیگران حاضر نبودند نفت آن را خریداری کنند. اما در یک دوره کوتاه، پیامدهای اقتصادی این اقدام به شکل محسوس در بازارهای جهانی مشاهده شد. وی تأکید کرد که در جریان این تغییر، حتی بخش‌هایی مانند بازار کود شیمیایی و مواد غذایی نیز تحت تأثیر قرار گرفتند و این نشان می‌دهد تنگه هرمز صرفاً یک گلوگاه نفتی نیست، بلکه با زنجیره‌های گسترده‌تر تجارت و امنیت اقتصادی جهان گره خورده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) در بخش دیگری از سخنان خود گفت یکی از سوءبرداشت‌های طرف مقابل این بود که تهدیدهای ایران درباره انسداد تنگه را «بلوف سیاسی» می‌دانستند. به گفته سعیدی، در حالی که دشمن تصور می‌کرد امکان عملیاتی شدن آن وجود ندارد، ایران در بازه زمانی مورد اشاره به شکل هوشمندانه و کنترل‌شده اقدام کرد و همین موضوع به تغییرات جدی در قیمت‌ها انجامید. وی عنوان کرد که قیمت نفت، میعانات گازی و LNG در وضعیت افزایش قرار گرفت و این روند بر بازار بورس و فضای اقتصادی نیز اثر گذاشت.

سعیدی تصریح کرد که همین تحولات می‌تواند نشان‌دهنده تغییر معادلات تحمیل‌شده بر ایران باشد. وی گفت روایتی که از سوی برخی طرف‌ها مطرح می‌شد، این بود که ایران اصولاً قادر نیست در جغرافیای خود کاری انجام دهد؛ اما تحولات اخیر این روایت را تغییر داده و حتی به گفته وی، برخی طرف‌ها ناچار شده‌اند سناریوهای بدتری را برای بازار انرژی پیش‌بینی کنند. سعیدی همچنین اشاره کرد که در برخی مواضع، مقامات آمریکایی ابتدا مدعی بودند تنگه باز می‌شود، اما بعدها با فشارهای مختلف دچار عقب‌نشینی شدند و روند بازارها از جمله قیمت نفت نیز در جهت افزایش می‌تواند ادامه پیدا کند.

در این بخش، وی به ادعای آمریکا درباره عدم نیاز به نفت منطقه نیز پرداخت و گفت هرچند طرف مقابل ممکن است چنین استدلالی مطرح کند، اما از منظر راهبردی، بستن تنگه هرمز یکی از ابزارهای تأثیرگذار برای ایران است و اگر به شکل درست و کارآمد از آن استفاده شود، می‌تواند بهره‌مندی‌های فراوانی برای کشور به همراه داشته باشد. با این حال سعیدی تأکید کرد که «همه‌چیز فقط ابزار» نیست و عامل‌های حقوقی و قراردادی نیز در کنار اثرگذاری میدانی نقش تعیین‌کننده دارند.

وی در ادامه وارد بحث حقوقی شد و گفت علاوه بر ابزار عملیاتی، «رژیم حقوقی تنگه» نیز اهمیت اساسی دارد. سعیدی بیان کرد که در بسیاری از تنگه‌های جهان، منافع کشورها ذینفع در قالب قراردادهای مشخص و سازوکارهای تقسیم منافع تنظیم شده است. اما به گفته وی، تنگه هرمز وضعیت متفاوتی دارد؛ زیرا قرارداد روشن و تعریف‌شده‌ای میان ایران و عمان در این چارچوب وجود ندارد. بنابراین از نظر سعیدی، ایران می‌تواند با تکیه بر مسیرهای حقوقی و اقدامات لازم، بخشی از وضعیت را به سمت تعیین‌گری دلخواه سوق دهد.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) به کنوانسیون‌های مرتبط با عبور و مرور کشتی‌ها اشاره کرد و گفت بر اساس قواعد عام حقوق بین‌الملل دریاها، عبور و مرور در زمان صلح ذیل دو کنوانسیون بررسی می‌شود: کنوانسیون 1958 و کنوانسیون 1982. وی توضیح داد که ایران به کنوانسیون 1958 عضویت دارد، اما عضو کنوانسیون دوم نیست. سعیدی بر این اساس گفت طبق کنوانسیون 1958، کشتی‌ها در زمان صلح در صورتی که برای کشور ساحلی ضرری نداشته باشند می‌توانند از آب‌های سرزمینی عبور کنند و کشورهای ساحلی نیز نباید در عبور و مرور این کشتی‌ها مزاحمت ایجاد کنند.

وی سپس به موضع‌گیری ایران درباره نوع اجازه برای کشتی‌ها اشاره کرد و گفت در نگاه ایران، حق عبور و مرور برای کشورهایی قائل است که امضاءکننده این معاهده باشند. سعیدی افزود که آمریکا عضو کنوانسیون 1958 نیست، اما به شکل عرفی بسیاری از قواعد عبور و مرور را پذیرفته و روند کلی تاکنون با همین چارچوب بدون وضع قواعد جدید پیش رفته است. با این حال، به گفته وی، در مواردی که کشتی‌ها به آب‌های ساحلی نزدیک شده و هشدارها جدی گرفته نشده، اقداماتی انجام شده که در برخی نمونه‌ها منجر به بازداشت خدمه کشتی‌ها شده است.

سعیدی در ادامه گفت کنوانسیون 1982 نیز دولت ساحلی را ملزم می‌کند مزاحمت ایجاد نکند، اما امکان دریافت وجوهی برای تأمین امنیت عبور و مرور و خدمات ارائه‌شده را به دولت‌ها می‌دهد. وی با اشاره به اینکه برخی کشورها مانند مصر و ترکیه از این ظرفیت استفاده کرده‌اند، گفت ایران نیز می‌تواند در آینده چنین مبنایی را عملیاتی کند. با این حال، وی تأکید کرد که این مقررات برای زمان صلح تدوین شده‌اند، و همین تمایز زمانی در فهم راهبرد ایران اهمیت دارد.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) سپس نتیجه‌گیری کرد که در مواجهه با وضعیت زمان جنگ، ایران به زعم خود می‌تواند کنترل تنگه را در چارچوب حقوقی و با استناد به عدم حق عبور و مرور برای کشتی‌های متخاصم توجیه کند. وی در این مسیر ایران «هوشمندانه» عمل کرده، هرچند برخی اظهارنظرهای نسنجیده برخی مسئولان می‌تواند به کاهش قیمت نفت و اثرگذاری محدودتر منجر شود.

در بخش پایانی سخنان خود، سعیدی به نقش زمان و گذر روزها به نفع ایران اشاره کرد و گفت در موضوع تنگه، دو عامل به سود ایران است: خاک و کنترل‌پذیری، و دوم زمان. به گفته وی، چون تنگه جزء خاک و قلمرو ایران است، ایران توان کنترل دارد و هرگونه تلاش برای ورود نیروهای آمریکایی به داخل سرزمین نیز می‌تواند خسارت جدی به همراه داشته باشد. اما از سوی دیگر، گذشت زمان به عنوان متغیر اقتصادی نیز عمل می‌کند و در نهایت می‌تواند به افزایش قیمت‌ها منتهی شود. وی با اشاره به الگوی خرید نفت توسط برخی کشورها توضیح داد که در این مدت، فروش نفت ایران با شدت بیشتری ادامه یافته و بازیگران آسیایی از مسیر ایران تأمین می‌کنند.

سعیدی همچنین درباره ایده دریافت مبالغ به ازای هر کشتی سخن گفت و تأکید کرد که عددهایی مانند حدود 200 میلیون دلار مطرح شده، اما نه تأیید رسمی وجود دارد و نه رد. با وجود این، وی نتیجه گرفت که ایران می‌تواند در قالب سازوکارهای آینده درباره خدمات خاص، وجوه قابل توجهی دریافت کند. با این نگاه، وی تاکید کرد که ساختار تحریم‌ها به احتمال زیاد مانند گذشته باقی نخواهد ماند، و این‌که دیگر کسی جرئت توقیف کشتی‌های ایران را نخواهد داشت؛ در نتیجه، تنگه در کنار ابزارهای دیگر می‌تواند به شکل پایدار در آینده به نفع ایران کار کند.

در پایان، سعیدی جمع‌بندی کرد که ابزار تنگه هرمز یکی از مؤلفه‌های اعمال قدرت است و استفاده از آن باید همراه با همکاری عمان و اقدامات حقوقی لازم پیش برود. وی گفت به نظر نمی‌رسد رقم‌های بزرگ و کلی مانند عددهای مطرح‌شده در زمان صلح ادامه یابد، اما امکان دریافت وجوه برای خدمات خاص وجود دارد. مهم‌تر از همه، به باور وی «شرایط به قبل برنمی‌گردد» و اگرچه تنگه تنها عامل نیست، اما می‌تواند در دوره صلح نیز همچنان یک ظرفیت راهبردی برای ایران باقی بماند.

انتهای پیام/