حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر صادق گلستانی، عضو هیأت علمی مؤسسه‌ی امام خمینی(ره)، در گفت‌وگو با خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، درباره پیامدهای مسئولیت اجتماعی و فرایند افزایش آن، چگونگی متبلورشدن این مطلب در خدمات حکیم شهید، با اشاره به اینکه در حوزه اهمیت مسئولیت اجتماعی که جامعه‌شناسی تجویزی است، گفت: اصل این مسأله امر عقلی است که مرتبط با بنیادهای زیست اجتماعی است که انسان موجودی اجتماعی است، تنوع‌های مختلف انسان اجتماعی او را می‌کشاند که در جامعه باشد. در ساختار وجودی انسان اجتماعی‌شدن خوابیده است، انسان در قبال منافعی که از جامعه می‌برد وظایفی دارد، محدودیت‌هایی را باید تحمل کند و در قبال آن وظیفه، کنشگری کند، این را عقل انسان اجتماعی می‌گوید.

هنجارهای اجتماعی و نگاه همدلانه

وی افزود: بالاخره در برابر هنجاهارها و ارزش‌های جامعه وظیفه دارم. اگر من انسان اجتماعی هستم و نیازها مرا وادار می‌کند که در جامعه باشم، رسیدن به این نیازها در گرو هنجارهای اجتماعی است. برای رسیدن به این‌ها در قبال حفظ ارزش‌ها و هنجارها مسئولیت دارم. من نه تنها وظیفه دارم آن‌ را نشکنم؛ وظیفه دارم حمایت کنم و زمینه‌های اجتماعی تقویتش را فراهم کنم.

حجت الاسلام گلستانی با اذعان به این نکته که نیازهای متنوع در درون جامعه‌ای تأمین می‌شود که جامعه قوام داشته باشد و بنیادهایش محکم باشد، اظهار کرد: من وظیفه دارم نگاه همدلانه‌ای به دیگر اعضا جامعه داشته باشم؛ چون تقویت جامعه در گرو تقویت نگاه همدلانه به دیگر اعضای جامعه است. بخش مهمش به امر دینی بر می‌گردد؛ یعنی مسئولیت اجتماعی علاوه بر اینکه امر عقلی است؛ اما در حوزه دین نسبت به جامعه دینی یک ویژگی خاصی دارد. در ادبیات دینی گزاره‌های مختلفی داریم که وظیفه انسان را در برابر جامعه مطرح می‌کند؛ مثلا می‌گوید: «کلّکم راعٍ و کلکُم مسئولٌ عن رعیته» که فقط این نیست. آیات امر به معروف و نهی از منکر دست روی امت می‌گذارد. قرآن نگاه تمدنی به این مقوله دارد که می‌فرماید:«ولْتَّکنْ منکم امةً».‌ در سوره عصر اصلا قوام ایمان را به مسئولیتی که من در مقابل دیگران دارم مرتبط می‌کند.

وی در ادامه به آیه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا» اشاره کرد که آیت‌الله جوادی آملی در این باره فرموده بود که شما در حیات اجتماعی وقتی می‌خواهید بار را بردارید، تکلیف از کلفت است، سنگینی دارد و یک تنه نمی‌شود این را برداشت، باید پشت به پشت هم باشید تا بتوانید این بار را بردارید. احساس وظیفه در مقابل دیگران یعنی حمایت کردن و همراهی کردن تا بتواند این بار را بردارد.

عضو هیأت علمی مؤسسه‌ی امام خمینی(ره) افزود: آیه‌ای این برجستگی را زیباتر نشان می‌دهد. می‌فرماید: «إنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذا کانُوا مَعَهُ عَلی‏ أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتَّی یَسْتَأْذِنُوهُ»؛ به صورت انّمای حصر دارد که آیت‌الله جوادی فرمود مؤمنان کسانی هستند که وقتی امر جامعی پیش می‌آید صحنه را خالی نمی‌کنند. اگر وقتی می‌خواهند بروند اجازه می‌گیرند، بعد می‌فرماید که «فاستغفر لهم». برخی هستند که وقتی امر اجتماعی پیش می‌آید بهانه‌تراشی می‌کنند؛ اما عده‌ای واقعا عذر دارند. اگر عذر داشتند و یک امر اجتماعی پیش آمد و نمی‌توانند بیایند و می‌گویند اجازه بده، برای اینها استغفار کن.

او ادامه داد: استاد جوادی می‌فرمود امر اجتماعی چقدر مهم است که اگر یک نفر عذر دارد و شرعا هم مجاز است صحنه را ترک کند، ولیّ جامعه هم اجازه داده، ولی می‌فرماید استغفار کن؛ چون فضیلت مهمی را از دست داد. آیاتی وجود دارد که انسان را در برابر امر اجتماعی مسئول می‌داند و مشارکت در آن را وظیفه او می‌داند؛ به خاطر اینکه این نوع زندگی با آن هدف کلانی که برای زیست اجتماعی فطری مد نظر هست ارتباط دارد.

حجت‌الاسلام گلستانی با بیان اینکه خدای سبحان، انسان را اجتماعی آفریده و غایات وجودی دارد که به آن برسد، خاطرنشان کرد: این غایات وجودی در جامعه‌ای محقق می‌شود که استوار باشد، هنجارها و قواعد اجتماعی در آن پایدار باشند و امنیت در آن برقرار شود؛ چون حفظ این جامعه در رسیدن به غایات وجودی نقش دارد، دین اصرار دارد که همه جامعه نسبت به کلان جامعه و نسبت به دیگران تا اینکه غایات وجودی به راحتی محقق شود، احساس مسئولیت کنند.

مسئولیت اجتماعی و همبستگی

وی در ادامه درباره ارتباط این مسئولیت اجتماعی که در صورت‌های مختلفی جلوه‌گری می‌کند، در این برهه حساس تاریخی یک به حضور شبانه ملت اشاره کرد و تصریح کرد:‌ این مسئولیت در قبال دیگران، خود به خود یک همبستگی ایجاد می‌کند؛ به خاطر اینکه احساس مسئولیت اجتماعی، خود به خود فردگرایی را کاهش می‌دهد و عیب‌ها را کنار می‌زند. این همبستگی می‌آورد.

او افزود: همبستگی اکسیری است که شرط پیروزی و نصرت جامعه اسلامی به شمار می‌آید. قرآن کریم می‌فرماید که نزاع نکنید چرا که «فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُكُمْ»؛ هر چیزی که همبستگی را مخدوش کند، در ضعیف‌شدن جامعه و در نتیجه در شکست جامعه نقش دارد.

حجت الاسلام گلستانی با اشاره به بیان حضرت امیر در خطبه 25 نهج البلاغه در تبیین عوامل چهارگانه پیروزی و شکست حکومت‌ها، و در چرایی ضعیف شدن حکومتش، ابراز کرد: سپاهیان معاویه با این که باطل بودند؛ انسجام داشتند، این‌ها یکی از شرط‌های قوی پیروزی را داشتند؛ ولی شما با اینکه حق بودید؛ شکست خوردید.

عضو هیأت علمی مؤسسه‌ امام خمینی(ره) با اذعان به اینکه انسجام اجتماعی نقش کلیدی در موفقیت و همبستگی جامعه دارد، گفت: یکی از عواملی که باعث شده تا اکنون طمع ورزان نتوانند خدشه در درون جامعه وارد کنند به خاطر همبستگی و انسجامی است که ملت دارند و موحدانه وارد میدان شدند.

وی درباره اینکه منشأ این افزایش همبستگی بعد از شهادت رهبر انقلاب چه بوده، خاطرنشان کرد: بخشی از آن عقلانی است. بالاخره جریان پروپاگاندا سال‌های سال علیه این سید شهید تبلیغات کرده، به ویژه در جنگ12 روزه که گفتند ایشان در عمق زمین است. چند روز قبل در اینترنشنال گفتند که وقتی مسئولان می‌خواهند پیش ایشان بیایند با چشم بسته می‌روند! دیدند که این حکیم شهید در دفتر کارش مقتدارانه به شهادت رسید، آن هم با مشت گره کرده؛ هر وجدانی وقتی این صحنه عجیب را بر خلاف همه تبلیغات یافتند، بیدار می‌شوند.

وی افزود: اما بخش دیگر ملکوتی است. اصلا جامعه شناسی و علم اجتماعی مدرن اصلا برایش قابل درک نیست که بخواهد این را تحلیل کند. ما اگر قبل از شهادت رهبر انقلاب نظرسنجی می‌کردیم،  این نتیجه‌ را نمی‌داد، ظاهر جامعه این را نشان نمی‌داد؛ چه شد که خون این شهید این طور جامعه را به حرکت واداشت، این یک اعجاز الهی است.

او تصریح کرد: معتقدم این جنگ به لطف الهی به نفع اسلام تمام می‌شود، به خاطر سنت الهی؛ بخشی از سنت را می‌بینیم. خدای سبحان کاری کرد که سی شبانه روز زن و مرد در دورترین شهرها بیشترین حضور را دارند. خیلی عجیب است.

بعثت مردم و پیش‌بینی رهبر شهید

وی درباره کلام رهبر شهید مبنی بر بعثت مردم گفت: بخشی از‌ آن به خاطر عمق شناختی است که ایشان به جامعه داشت. بالاخره دینداری سطوح مختلفی دارد، بخشی مناسک و بخشی اعتقادها و باورها است. این‌ها در برخی از صحنه‌ها خودش را نشان می‌دهد. عمق نگاهی که ایشان نسبت به لایه‌های پنهان جامعه داشتند، افق‌هایی را می‌بیند که دیگران نمی‌بینند.

گلستانی بُعد دیگر را از سنخ فراست مؤمن دانست که در حدیث آمده بر حذر باشید، او(مؤمن) با نور خدا می‌بیند! انسان ملکوتی حقایقی را خدای سبحان بر دلش اشراق می‌کند که به دل دیگران نمی‌کند. می‌گویند که پیامبر(ص) در جنگ بدر در مقابل آن سپاه چند برابری آرام بود. استاد جوادی می فرمود که کفار از همه جهت قوی‌تر بودند، اما پیامبر(ص) آرام زیر آن درخت نماز می‌خواند. لطفش این است که آیا غیر از این است که پیک وحی به او فرمود فردا چه خبر است؟! آیا غیر از این است که این رهبر شهید با نگاه ملکوتی و با الهامات غیبی این صحنه‌ها را می‌دید؟!

وی با اشاره به اینکه رهبر شهید تحلیل‌های اجتماعی جامعه را به گونه دیگر نشان می‌داد و با قطع می‌گفتند پیروز هستیم، یادآور شد که البته این پیروزی به معنای این نیست که هزینه نداشته باشد، خدا انسان را آزمایش می‌کند و بشارت به صابرین داده است.

خبرنگار:‌ بابک شکورزاده

انتهای پیام/