به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، آیین‌های مذهبی تشیع، عمدتاً بر دو محور زیارت و هیئت (شامل عزاداری‌ها و جشن‌ها) می‌گردد. این دو آیین‌، اگرچه جزوِ واجبات شرعی نیستند (به‌جز مراسم حج که شرط استطاعت در آن لحاظ می‌شود)، اما تأکیدات رواییِ ائمۀ معصومین (ع) بر آنها و مخصوصاً تاثیرات اجتماعی یا حتی اقتصادی و سیاسی کلانی که بر جوامع اسلامی می‌گذارند، باعث شده تا هیچ جامعۀ اسلامی و مخصوصاً شیعی، نتواند اهمیتِ آنها را در مناسبات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی یا اقتصادی نادیده بگیرد.

با این‌حال این دو آیین، در مناسبت‌هایی نظیر پیاده‌روی اربعین یا زیارت حضرت رضا (ع)، مخصوصاً در آخر ماه صفر و یا حتی در دیگر مناسبات، بهم‌ گره می‌خورند و ترکیبی از زیارت-هیئت در سطح بسیار کلان و عظیمی شکل می‌گیرند. علیرغم اینکه این دو آیین، تشیع‌محورند، اما شواهد میدانی و تاریخی متعدد نشان می‌دهد، در میان اهل سنت، مخصوصاً حنفی‌ها نیز به جهت احترامی که به ائمۀ معصومین شیعه قائل هستند، هم زیارت و هم آیین‌های عزاداری و جشن، مورد اقبال قرار می‌گیرند. این آیین‌ها حتی آنجا که بر مفهوم حمایت از مظلوم یا کرامت و عدالت انسانی تاکید می‌ورزند، وجهی بین‌الادیانی پیدا می‌کنند.

رهبر شهید انقلاب، 20 آذرماه 1404 در سالروز میلاد حضرت زهرا (س) در دیدار با مداحان، به‌رابطه‌ای عمیق میان هیئت‌ها و مقاومت اشاره کردند. «امروز مداحی یکی از پایگاه‌های «ادبیات مقاومت» است. امروز مداحی یک پایگاهی است برای ادبیات مقاومت. اگر یک «فکری» وجود داشته باشد و «ادبیات» متناسب با آن فکر وجود نداشته باشد، آن فکر می‌میرد، از بین می‌رود.

تولید ادبیات مناسب با اندیشه و فکر، یک هنر بزرگی است. یکی از مراکز و پایگاه‌هایی که این ادبیّات را ــ ادبیّات مقاومت را ــ تدوین می‌کند، گسترش می‌دهد، منتقل می‌کند، عبارت است از پدیده مداحی و هیئت». اگر سیره معصومین (ع) در انسان 250 ساله را ناظر به تلاش آنها برای احیاء حکومت و سیاست بدانیم، بی‌تردید زیارت آنها نیز با مقاومت گره می‌خورد.

نمونه تام و تمام آن، پیاده‌روی اربعین است که نه تنها به‌لحاظ تاریخی، مخصوصاً در میان خود عراقی‌ها، در نسبت با مقاومت شکل گرفته بلکه امروز نیز نقشی در جریان مقاومت منطقه دارد.

افزون بر این، در ایران، از تجربه انقلاب اسلامی تا پیوند آیین‌های مذهبی زیارت و هیئت با حضور میلیونی مردم ایران در خیابان‌های ایران در جنگ رمضان (یا حتی در بعضی از کشورهای منطقه)، در نفی سلطه‌گری آمریکا و رژیم صهیونیستی و حمایت از جبهه مقاومت، پیوند عمیق آیین‌های مذهبی (مداحی، سخنرانی و زیارت) با مقاومت را آشکار می‌کند و به‌نحوی همچنان مهمترین نیروی محرکه حضور مردم در صحنه است.

مقام معظم رهبری، آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای در پیام نوروزی خود، به وجود «مشاهد مشرفه و اماکن مقدسه» در بعضی از کشورهای همسایه اشاره کرده و آن‌را به‌عنوان موضوع مشترک میان ایران و همسایگان‌شان، آنهم در شرایط جنگِ رمضان ذکر کرده‌اند و آن‌ها را در کنار حضور ایرانیان زیادی به‌عنوان ساکن و شاغل در بعضی دیگر و قومیت مشترک یا همزبانی یا منافع راهبردی مشترک»، به‌عنوان راهبردی در مقابله با «جبهه استکبار» مورد توجه قرار داده‌اند.

این دقیقه ظریف، به‌لحاظ فرهنگی به نیروی عظیم اجتماعی و فرهنگی اشاره می‌کند که در اماکن مشرفه و اماکن مقدسه، با محوریت آیین‌های مذهبی زیارت و هیئت، بالقوه یا بالفعل با محوریت مفهوم مقابله با استکبار که هسته اصلی مقاومت است، وجود دارد.

امروز در پاکستان و عراق و افغانستان و لبنان و یمن و دیگر کشورهای محور مقاومت، آیین‌های مذهبی نقشی بی‌بدیل در مقاومت ایفا می‌کنند و هیئت و زیارت، محور کنش‌های فرهنگی و اجتماعی این ملت‌ها هستند.

یادداشت از: محمدرضا قائمی‌نیک، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

انتهای پیام/