به گزارش خبرگزاری تسنیم از شاهرود، مجموعه تاریخی بسطام در شمال شهر شاهرود، این روزها فراتر از یک مجموعه زیارتی و آرامگاهی، به یکی از گره‌های اصلی توسعه گردشگری فرهنگی و مذهبی در استان سمنان تبدیل شده است، مجموعه‌ای که با قرارگرفتن در مسیر پرتردد زائران مشهد مقدس و تمرکز چند اثر شاخص معماری و عرفانی در یک پهنه محدود، ظرفیت آن را دارد که به الگوی «گردشگری تلفیقی» در شمال شرق کشور بدل شود.

رشد توجه گردشگران به بسطام؛ از مقصد عبوری تا توقف هدفمند

 پیوند نام بایزید بسطامی و امامزاده محمد بن جعفر صادق (ع) با شهر بسطام، این منطقه را در ذهن بسیاری از مسافران به عنوان مقصدی برای توقف، زیارت و تأمل معنوی ثبت کرده است.

در سال‌های اخیر، روند رو به رشد گردشگری در ایران و تلاش برای افزایش سهم اقتصاد گردشگری در درآمدهای غیرنفتی، توجه سیاست‌گذاران را به نقاطی معطوف کرده که همزمان واجد پیشینه تاریخی، ظرفیت معنوی و امکان جذب مسافر در مسیرهای پرتردد هستند.

 بر اساس گزارش‌های رسمی حوزه گردشگری، ایران در سال‌های قبل از شیوع کرونا، به درآمد چند میلیارد دلاری از محل ورود گردشگران خارجی نزدیک شده بود و پس از عبور تدریجی از دوران محدودیت‌ها، برنامه‌ریزی تازه‌ای برای احیای این جریان در حال پیگیری است.

 در چنین فضایی، مجموعه تاریخی بسطام می‌تواند نقش یک «گره میانی» میان گردشگری داخلی، زیارتی و فرهنگی را ایفا کند.

استان سمنان به دلیل قرار گرفتن بر شاهراه ارتباطی تهران–مشهد، سالانه پذیرای میلیون‌ها مسافر عبوری است؛ مسافرانی که بخش قابل توجهی از آن‌ها تنها از این محور گذر می‌کنند، بدون آنکه از ظرفیت‌های گردشگری در شهرهای میانی بهره‌مند شوند.

 کارشناسان گردشگری معتقدند اگر تنها بخشی از این ترافیک مسافر، از وضعیت «عبور» به «توقف هدفمند» تبدیل شود، منافع اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی برای شهرهایی مانند شاهرود و بسطام ایجاد خواهد شد.

 مجموعه تاریخی بسطام، به دلیل تمرکز 17 اثر ثبت‌شده و شناخته‌شده ملی در یک محدوده نسبتاً کوچک، یکی از نقاطی است که امکان تحقق چنین تغییری را داراست.

گردشگری زیارتی؛ مزیتی که بسطام را از رقبا متمایز می‌کند

از منظر میراث فرهنگی، بسطام را می‌توان نمونه فشرده‌ای از لایه‌های معماری و تاریخی ایران دانست؛ از آرامگاه سلطان‌العارفین بایزید بسطامی و بارگاه امامزاده محمد بن جعفر صادق (ع) گرفته تا گنبد غازان‌خان، ایوان و دالان الجایتو، مدرسه شاهرخیه، مسجد جامع و برج کاشانه، هر کدام نماینده دوره‌ای از تاریخ و سبکی از هنر ایرانی–اسلامی هستند.

ثبت این مجموعه در فهرست آثار ملی ایران در سال 1310 با شماره 68، گواهی است بر اهمیت دیرینه آن در حافظه تاریخی کشور. چنین چیدمانی از آثار در یک پهنه دو هکتاری، امکان طراحی تورهای کوتاه‌مدت، بازدیدهای آموزشی و برنامه‌های گردشگری موضوع‌محور را به‌خوبی فراهم می‌کند.

در سطح ملی، رویکرد تازه‌ای که در سال‌های اخیر نسبت به گردشگری مطرح شده، تأکید بر «گردشگری مسئولانه و پایدار» است؛ رویکردی که بر حفظ هویت محلی، تقویت اقتصاد خرد، ایجاد اشتغال بومی و جلوگیری از تخریب بافت تاریخی تأکید دارد.

 در این چارچوب، مجموعه تاریخی بسطام می‌تواند به آزمایشگاهی برای پیاده‌سازی مدل‌های جدید مدیریت مقصد گردشگری تبدیل شود؛ مدلی که در آن، شهرداری، اداره میراث فرهنگی، اصناف محلی و راهنمایان گردشگری، هر کدام سهم مشخصی در معرفی، حفاظت و بهره‌برداری اصولی از این گنجینه تاریخی بر عهده دارند.

از سوی دیگر، حضور پررنگ بسطام و آرامگاه بایزید در شبکه‌های اجتماعی، وب‌سایت‌های معرفی جاذبه‌ها و صفحات فعالان سفر، موجب شده است که این مقصد بیش از گذشته در برنامه سفر گردشگران داخلی و حتی برخی گردشگران خارجی قرار گیرد.

بازنشر مکرر تصاویر گنبدها، صحن‌ها و گذرهای قدیمی این مجموعه در پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام و پلتفرم‌های گردشگری، نوعی تبلیغ خودجوش برای شهر شکل داده و زمینه را برای روایت‌های تازه از «سفر به شاهرود و بسطام» فراهم کرده است. تلفیق این موج توجه مجازی با برنامه‌ریزی میدانی و ارتقای زیرساخت‌ها، می‌تواند جایگاه بسطام را در نقشه گردشگری ایران یک پله ارتقا دهد.

سید محمدصادق رضویان، رئیس میراث فرهنگی شاهرود در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم، اظهار کرد: این مجموعه با دارا بودن 17 اثر تاریخی منحصربه‌فرد، پتانسیل بسیار بالایی برای توسعه گردشگری مذهبی و فرهنگی دارد.

وی خاطرنشان کرد: مهم‌ترین محورهای این مجموعه شامل بارگاه مطهر امامزاده محمد بن جعفر صادق (ع) و آرامگاه سلطان‌العارفین بایزید بسطامی است که هر ساله هزاران نفر را به سوی خود می‌کشاند.

رضویان، افزود: بخش‌های ارزشمندی چون گنبد غازان خان، ایوان و دالان‌های باشکوه الجایتو، مدرسه علمیه شاهرخیه، مسجد جامع و برج کاشانه، لایه‌های تاریخی بسطام را به نمایش می‌گذارند.

رئیس میراث فرهنگی شاهرود بیان کرد: دروازه تاریخی مجموعه، یعنی درب ورودی داری زنجیر، نمادی از قدمت و اهمیت این مکان در ادوار گذشته بوده و مرمت آن مورد توجه جدی قرار دارد.

وی یادآور شد: با توجه به موقعیت استراتژیک بسطام در مسیر اصلی سفر به مشهد، تقویت زیرساخت‌ها برای تبدیل این شهر به یک توقفگاه جذاب و فرهنگی برای مسافران امری ضروری است.

رضویان تصریح کرد: تمرکز بر حفظ اصالت معماری و ارائه توضیحات جامع تاریخی به گردشگران، از اولویت‌های اصلی مدیریت شهری در حوزه میراث فرهنگی است.

وی اضافه کرد: هدف نهایی، نه تنها حفظ این آثار، بلکه فعال‌سازی نقش بسطام به عنوان یک مرکز فرهنگی-زیارتی پویا در سطح ملی است.

به گفته رئیس میراث فرهنگی شاهرود ، تلاش‌ها بر این است تا با تکمیل پروژه‌های توسعه‌ای، مجموعه بسطام در تراز یک «شهر هدف گردشگری» استاندارد، معرفی شود و پذیرای گردشگران داخلی و خارجی باشد.

گسترش توجه به مجموعه تاریخی بسطام در سال‌های اخیر بیانگر تغییری تدریجی در نگاه گردشگران داخلی است که اکنون فراتر از مسیر عبوری تهران–مشهد، به توقف‌های هدفمند و مقصد محور تمایل بیشتری نشان می‌دهند.

ثبت مکرر تصاویر آرامگاه بایزید، گنبد غازان‌خان و صحن امامزاده محمد بن جعفر صادق (ع) در شبکه‌های اجتماعی، نشانه‌ای از این تغییر نگرش است؛ تغییری که در صورت هدایت مناسب می‌تواند به افزایش سهم گردشگری فرهنگی و معنوی استان سمنان کمک کند.

 ظرفیت این مجموعه برای تبدیل‌شدن به یک «قطب گردشگری مکمل» در کنار مشهد، موضوعی است که کارشناسان حوزه گردشگری نیز بر آن تأکید دارند.

از سوی دیگر، بر اساس داده‌های عمومی صنعت گردشگری، سهم سفرهای زیارتی از کل سفرهای داخلی ایران همواره رقم قابل توجهی بوده و در بسیاری از سال‌ها بخش بزرگی از سفرهای غیرتفریحی را تشکیل داده است.

 قرار گرفتن بسطام در مسیر سفر زائران مشهد، یک امتیاز بی‌رقیب برای این شهر محسوب می‌شود؛ زیرا امکان جذب مسافر بدون نیاز به تبلیغات پرهزینه را فراهم می‌کند. تحلیل‌گران حوزه گردشگری بر این باورند که مقصدهایی که در «مسیر سفر» قرار دارند، در صورت تجهیز مناسب، می‌توانند میزان توقف مسافران را چند برابر کنند و از این طریق اقتصاد محلی را فعال نمایند.

زیرساخت‌های ناتمام؛ چالشی جدی در مسیر تبدیل‌شدن به مقصد گردشگری

با وجود این مزیت‌ها، زیرساخت‌های گردشگری بسطام هنوز فاصله قابل توجهی تا استانداردهای مقصدهای شناخته‌شده کشور دارند.

کمبود اقامتگاه‌های بوم‌گردی، ضعف راهنمایی مسیر، کمبود سیستم‌های معرفی تاریخچه بناها و عدم انسجام در اطلاع‌رسانی گردشگری، از مهم‌ترین چالش‌هایی است که در ارزیابی‌ها مطرح می‌شود.

 شهرهایی که دارای مجموعه آثار به‌هم‌پیوسته هستند، معمولاً با ایجاد «مسیر بازدید» و طراحی «نقشه گردشگری»، امکان افزایش زمان حضور گردشگر را فراهم می‌کنند؛ امری که در بسطام هنوز به شکل کامل محقق نشده است.

ظرفیت اقتصادی بسطام؛ از صنایع‌دستی تا اشتغال پایدار محلی

در بُعد اقتصادی، بررسی تجربه شهرهایی مانند یزد، قزوین و شیراز نشان می‌دهد که وجود یک هسته تاریخی منسجم می‌تواند به محرک مهمی در رونق صنایع کوچک و مشاغل خرد تبدیل شود. بسطام نیز چنین ظرفیتی را داراست؛ زیرا حضور سالانه هزاران زائر و گردشگر، تقاضای قابل توجهی برای غذاهای محلی، صنایع‌دستی، اقامتگاه‌ها و راهنمایان گردشگری ایجاد می‌کند.

 اگر مدیریت شهری بتواند این تقاضا را به چرخه اقتصادی محلی هدایت کند، شغل‌آفرینی پایدار در بسطام دور از دسترس نخواهد بود.

بسطام؛ موزه‌ای زنده با 17 اثر ملی در دو هکتار

از منظر میراث فرهنگی، وجود 17 اثر ثبت‌شده ملی در یک محدوده تنها دو هکتاری می‌تواند بسطام را به یک «موزه فضای باز» تبدیل کند؛ اما این هدف تنها زمانی محقق می‌شود که روند مرمت، ساماندهی و معرفی آثار با یک طرح جامع و بلندمدت همراه باشد.

کارشناسان معتقدند معرفی یک مجموعه تاریخی فقط با اتکا به قدمت بناها کافی نیست و باید زمینه‌های ارتباط احساسی و روایی بین گردشگر و اثر ایجاد شود؛ برای نمونه، روایت زندگی و اندیشه بایزید بسطامی می‌تواند محور یک گردشگری معنوی متفاوت باشد.

جایگاه بسطام در شبکه‌های اجتماعی و نسل جدید گردشگران

در ارزیابی‌های شبکه‌های اجتماعی، حضور نام «بسطام» و «بایزید» در محتواهای گردشگری طی دو سال اخیر افزایش داشته و این نشان می‌دهد که جامعه سفر، به‌خصوص نسل جوان، آمادگی بیشتری برای تجربه مقاصد کمترشناخته‌شده دارد.

این فرصت رسانه‌ای اگر با تبلیغات رسمی، تورهای مناسب‌سازی‌شده و همکاری فعالان حوزه سفر همراه شود، می‌تواند برند گردشگری بسطام را تقویت کند.

 تجربه نشان داده است که گاهی یک روایت جذاب یا یک تصویر چشم‌نواز در فضای مجازی می‌تواند نقشی مهم‌تر از تبلیغات گسترده در معرفی یک مقصد داشته باشد.

مسیر آینده بسطام؛ از احیای میراث تا شکل‌گیری برند گردشگری شهری

در جمع‌بندی نهایی ، مجموعه تاریخی بسطام ظرفیت آن را دارد که از یک توقفگاه کوتاه‌مدت در مسیر مشهد، به یک مقصد تمام‌عیار گردشگری فرهنگی و معنوی تبدیل شود؛ تحولی که تحقق آن نیازمند برنامه‌ریزی هماهنگ میان شهرداری، میراث فرهنگی، راهنمایان گردشگری و جامعه محلی است.

ایجاد بسته‌های سفر، توسعه خدمات، معرفی روایت‌های معنوی و عرفانی، مرمت اصولی بناها و تقویت محتوای اطلاع‌رسانی، اصلی‌ترین مسیرهایی هستند که می‌توانند آینده گردشگری این مجموعه را دگرگون کنند.

 اگر این ظرفیت‌ها بالفعل شوند، بسطام می‌تواند به یکی از مهم‌ترین نقاط پیوند گردشگری معنوی و تاریخی در شمال شرق کشور تبدیل گردد.

علیرضا رحیمیان

انتهای پیام/