جعفر حسن‌خانی؛ جانشین مرکز مطالعات راهبردی خبرگزاری تسنیم-  پیام نوروزی رهبر انقلاب اسلامی، حضرت ‌آیت‌الله خامنه‌ای، بارقه‌های خوبی از سیمای کلی خرد سیاسی و امر سیاسی ایران در شرایط جدید و در میانه جنگ وجودی با آمریکا را به تحلیل‌گران نشان می‌دهد. این پیام که در میانه جنگ دولت-ملت ایران با دشمنان آن نگاشته شده است، آمیزه‌ای است از الهیات سیاسی، راهبرد دفاعی و بازتعریف نسبت میان حکومت، مردم و دشمن. این متن حاوی معنایی از خرد سیاسی و امر سیاسیِ برآمده از آن است که برای درک آن، باید از لابلای ظواهر واژگان عبور کرد و به عمق ذات سیاست در این برهه حساس و تعیین‌کننده توجه داشت. با اندک تأملی در این پیام می‌توان دریافت که این متن، امر سیاسی را صرفاً تدبیر اداری حکومت نمی‌بیند؛ بلکه آن را در سپهر حیات تاریخی و الهیاتی یک دولت-ملت تعریف می‌کند. به دیگر سخن، این پیام بیانیه‌ی اعلام حضور یک «اراده ملی» در برابر تندباد جنگ تحمیلی است. سیاست در این پیام، کنشگری فعال یک ملت-دولت است که در وضعیت استثنایی تصمیم گرفته است «باشد»، حتی وقتی همه نیروهای غربی بر «نبودن» او هم‌پیمان شده‌اند.

درباره خرد سیاسی حاکم بر پیام نوروزی

کارل اشمیت، فیلسوف سیاسی، جوهر حاکمیت را در توانایی برای تعریف وضعیت استثنایی و تصمیم در این وضعیت می‌بیند. در متن پیام نوروزی، می‌توان نشانه‌های خرد سیاسی حاکم بر آن را احصا کرد. ایشان در تحلیل خود، وقایع سال گذشته را به سه لایه «جنگ نظامی خرداد»، «کودتای امنیتی دی» و «جنگ ترکیبی اسفند» تقسیم‌بندی کرده است. این صورت‌بندی، ابهام را از فضای جامعه و سیاست می‌زداید و مؤید خرد واقع‌گرا است.

پیام مؤید وجود خرد روایت‌ساز است. آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای در پیام خود روایت شفاف و دقیقی از صحنه ارائه می‌دهد: «این جنگ، بعد از ناامیدی دشمن از حرکت مردمی چشمگیر به‌نفع خودش و با این توهم صورت گرفت که اگر رأس نظام و عده‌ای از مؤثرین نظامی را به شهادت برساند، در شما مردم عزیزمان ترس و یأس ایجاد کرده، موجب ترک عرصه از سوی شما شده و از این طریق رؤیای تسلط بر ایران و سپس تجزیه آن را تحقق خواهد بخشید. ولی شما در این ماه مبارک، صیام را با جهاد توأم کرده و خط دفاعی گسترده‌ای به وسعت کشور و سنگرهایی مستحکم به تعداد میادین و محلات و مساجد آن فراهم کردید و این‌طور ضربه‌ای گیج‌کننده به او وارد ساختید؛ به‌طوری‌که به گفتن کلمات متناقض و یاوه‌گویی‌های متعددی که علامت عدم هوشیاری و وجود ضعف ادراکی است، افتاد.»

ارائه روایت و تحلیل، یک کارکرد اساسی دارد و آن اقناع مردم است. در پیش گرفتن سیاست اقناعی در پیام نوروزیِ رهبر سوم انقلاب، مؤید این است که این رهبر نیز همچون دو رهبر نخست جمهوری اسلامی، خرد و گفتار مردم‌گرایانه دارد و لذا سیاستِ به‌کارگیری گفتار اقناعی همچنان از سیاست‌های اصلی جمهوری اسلامی است.

این پیام مؤید خرد سیاسی‌ای است که پیش از هر چیز می‌توان از آن به‌عنوان «خرد مقاومتی» یاد کرد. این خرد، عقلانیتی است که یکی از پایه‌های آن بر دشمن‌شناسی استوار شده است. این خرد در عین واقع‌گرایی، صرفاً یک محاسبه مادی نیست؛ بلکه بر مؤلفه‌هایی نظیر هوشیاری مردم، رشادتهای بی‌نظیر رزمندگان و... استوار است. فحوای پیام تأیید می‌کند که داشتن حسن‌ظن به خداوند همچنان از مؤلفه‌های تحلیلی این خرد سیاسی است که پیش‌تر در گفتار امام کبیر و امام شهید انقلاب نمود داشت.

از جمله نمود عینی خرد مقاومتی حاضر در پیام را در موارد پیش‌رو می‌توان مورد اشاره قرار داد:

الف. آنجایی که  رهبر انقلاب در پیام به ترفند «پرچم دروغین» صهیونیست‌ها برای ایجاد تفرقه میان همسایگان اشاره می‌کند، نشان‌دهنده خردی است که از لایه‌های سخت امنیتی عبور کرده، بازی دشمن را بازخوانی می‌کند و به پیچیدگی ترفندهای سیاسی التفات دارد.

ب. خرد مقاومتی در این پیام، حتی در میانه جنگ سوم و فقدان رهبری شهید، به‌جای انفعال، در جست‌وجوی تبدیل تهدید به فرصت است؛ تأکید بر «توأم کردن صیام با جهاد» از همین‌رو است.

پ. فراز مربوط به شکر عملی در پیام نوروزی، خردی را نشان می‌دهد که بقای سیاسی و پیروزی را نتیجه استواری ریشه‌های نعمات در اثر شکر می‌داند؛ این یعنی سیاستی که ریشه در الهیات دارد اما میوه‌اش خواری دشمن در صحنه زمین است. در این خرد، معنویت و عمل پیوند تنگاتنگی دارند.

امر سیاسی برآمده از پیام نوروزی

درباره چیستی امر سیاسی منازعات بسیاری شکل گرفته؛ اما در میان همه تعاریف، تعریف اشمیت از همه بنیادین‌تر است. نقطه عزیمت کارل اشمیت در کتاب «مفهوم امر سیاسی»، این است که معیار سیاست، تفکیک میان دوست و دشمن است. امر سیاسی زمانی پدیدار می‌شود که یک همزیستی جمعی و جامعه انسانی با دشمن مواجه می‌شود؛ دشمنی که نفی‌کننده‌ی روش زندگی و موجودیت آن جامعه است.

در متن پیام نوروزی، این تمایز در جدی‌ترین وجه خود ترسیم شده است. رهبر انقلاب با برشمردن سه جنگ نظامی، امنیتی و ترکیبی، فضای سیاسی کشور را از وضعیت سیاست عادی روزمره به عرصه امر سیاسی ناب ارتقا می‌دهد. زمانی که ایشان از دشمن صهیونی، کمک خاص آمریکا و مزدوران سخن می‌گوید، در حال مرزگذاری صریح میان جبهه خودی و جبهه دشمن است. از نظر اشمیت، این دشمن نه یک رقیب تجاری است و نه یک حریف در مناظره، بلکه موجودیتی است که باید در جنگ با آن به‌لحاظ فیزیکی مقابله کرد. متن پیام با نام بردن از شهدا، از فرماندهان تا نونهالان میناب، این پیکار را به یک تقابل وجودی تبدیل می‌کند که در آن بقای این همزیستی جمعی و ملت در گرو شناخت درست این مرز است.

مشهورترین جمله اشمیت این است: «حاکم کسی است که در وضعیت استثنایی تصمیم می‌گیرد.» وضعیت استثنایی زمانی است که نظم معمول نمی‌تواند به تهدیدات پاسخ دهد. پیام سال نو، صراحتاً بیانگر یک وضعیت استثنایی است؛ کشور در میانه جنگ، کودتا و شهادت عالی‌ترین مقام سیاسی قرار دارد.

امر سیاسی در این هنگامه از طریق تصمیم تجلی می‌یابد. رهبر سوم انقلاب اسلامی با اعلام جهت‌گیری‌ها، شعار سال و سیاست‌های همسایگی، نه‌تنها خلأ قدرت را پر می‌کند، بلکه بر آشفتگی ادراکی ناشی از جنگ غلبه می‌کند. اوست که تعریف می‌کند «چه کسی شهید است»، «چه چیزی جنگ است» و «مسیر نجات چیست». پیام نوروزی در معنای واقعی کلمه، تصمیم کشور در وضعیت استثنایی را به اعلام عمومی رساند. از منظر اشمیت، این تصمیم‌گرایی است که مشروعیت می‌سازد؛ مشروعیتی که از حفاظت در برابر مرگ و تهدید دشمن برمی‌آید. پیام نوروزی به ما می‌گوید نظم سیاسی مستقر، تصمیم به ماندن و دفاع از جامعه ایران گرفته و در این راه حاضر است هر هزینه‌ای را بپردازد.

یکی از فرازهای پیام که در تبیین مفهوم امر سیاسی در زمانه حاضر دارای اهمیت است، به اشاره رهبر انقلاب به حضور در تاکسی و گفت‌وگو با مردم مربوط می‌شود. تجربه حضور حاکم در تاکسی، از نظر تحلیل امر سیاسی کمک‌کننده است. اشمیت معتقد بود حاکمیت نباید به یک دستگاه بوروکراتیکِ دور از مردم تبدیل شود. رهبر انقلاب با این روایت، خود را از یک مقام تشریفاتی به یک سوژه سیاسی هوشیار تبدیل می‌کند. او می‌گوید انتقادات را شنیده و آن‌ها را از نظرسنجی‌ها برتر می‌داند. این کنش، به‌نوعی مؤید «حکومت شنونده» است که به‌دنبال جلب رضایت مردم از طریق پیوند قلبی است. امر سیاسی در اینجا مستقیم و بی‌واسطه است.

از جمله وجوه مهم امر سیاسی برآمده از پیام نوروزی، توجه به وحدت ملی و انسجام اجتماعی است. رهبر انقلاب عملاً در پیام خود امر سیاسی را از انحصار پایتخت خارج کرده و به داخل منازل و میادینِ محلات می‌برد. وحدت ملی در اینجا، هم انتخاب سیاسی است و هم یک نعمت الهی است که شکر آن، حفظ همان وحدت است. از نظر اشمیت، هر نظم سیاسی باید به یک وحدت قوی بدل شود تا بتواند در مقابل دشمن دوام بیاورد. حضرت آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای در پیام خود با تقدیر از همه‌ طیف‌های فکری و مذهبی، در حال ترسیم یک ایران بزرگ به‌عنوان یک واحد خلل‌ناپذیر است.

پیام نوروزی از کدام اراده سیاسی حکایت دارد؟

اگر پرسیده شود که گوهر اراده سیاسی برآمده از این پیام برای ایران چیست، باید گفت اراده به ماندن و استقلال در برابر دشمن. در اندیشه سیاسی، اراده سنگ‌بنای حکومت است. پیام نوروزی نشان می‌دهد که دشمن صهیونی-آمریکایی افزون بر خاک یا اقتصاد، اراده ایرانی را هدف گرفته است. گوهر سیاست در اینجا در پاسخ به این سوال شکل می‌گیرد، چه کسی حق تصمیم‌گیری برای آینده ایران را دارد؟

این پیام، امر سیاسی را در هیئت یک اراده جمعی پولادین تعریف می‌کند. گوهر این سیاست، درک این حقیقت است که قدرت از بیرون بخشیده نمی‌شود، بلکه از درون و از طریق استمرار در انتخاب‌های سخت تولید می‌شود. این اراده، زاینده‌ی وضعیتی است که در آن سوژه ایرانی که اینجا رهبر انقلاب آن را نمایندگی می‌کند به دشمن می‌فهماند خطای محاسباتی‌اش ناشی از نادیده گرفتن همین اراده‌ی نامرئی اما مقتدر است.

فرجام سخن

در مجموع، پیام نوروزی رهبر انقلاب خطابه آیینی نیست؛ این متن نقشه‌ی جامع صیانت از وجود است. در لایه‌های زیرین این پیام، خرد مقاومتی با اراده‌ی ملی گره خورده تا از دل بحران‌ها و وضعیت‌های استثنایی، روایتی پیروزمندانه استخراج کند. این پیام، پیام ملتی است که در تلاقی دعا و دفاع، سیاست و الهیات، تصمیم گرفته است که باشد و بماند و به پیش برود؛ آن هم درست در زمانی که اراده‌های دشمنِ قدر قدرت، بر نبودنش هم‌پیمان شده‌اند. این یعنی سیاست در تراز نوین خود، فراتر از دیوان‌سالاری، کنشی است وجودی که از تاکسی‌های شهر تا میدان‌های نبرد را به هم پیوند می‌زند تا هویت ایرانی و موجودیت ایران، خلل‌ناپذیر باقی بماند.

انتهای پیام/