به گزارش خبرگزاری تسنیم، سیدکاظم سیدباقری؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در یادداشتی با عنوان «نقش حوزه های علمیه در وحدت و امنیت ملی» نوشت:

کارکرد حوزه‌های علمیه در وحدت و امنیت ملی که در پیام رهبر معظم انقلاب آیت الله سیدمجتبی خامنه ای بر آن تاکید شده است را می توان در چارچوب نظری‑تحلیلی نهاد دینی راهبردی بررسی کرد. حال که میهن اسلامی از سوی دشمنان ددمنش صهیونی و آمریکایی مورد هجوم واقع شده است، پردازش به آن،‌ از اهمیتی ویژه برخوردار است. این نگاه، حوزه را نه صرفاً یک نهاد آموزشی، بلکه کنشگری حامل سرمایه نمادین، مرجعیت معرفتی و شبکه‌های اجتماعی نفوذ می‌داند که در سه سطح ساختاری، کارکردی و راهبردی، در بازتولید نظم و همبستگی ملی نقش‌آفرینی می‌کند.

 1. حوزه به‌مثابه نهاد تولیدکننده گفتمان انسجام‌بخش ملی

از منظر جامعه‌شناسی سیاسی، حوزه‌های علمیه با بهره‌مندی از ظرفیت اجتهاد فقهی و فلسفه سیاسی اسلامی، توانسته‌اند گفتمانی فراگیر از وحدت را صورتبندی کنند که بر دو رکن اساسی استوار است:

- همگرایی در عین حفظ تنوع مذهبی و قومی: فقه شیعه با تأکید بر امکان تعامل با مذاهب اسلامی و سنت فقهی تألیف قلوب، زمینه‌ساز نوعی همبستگی مبتنی بر اشتراکات اعتقادی و منافع ملی شده است. علمای تراز اول با ورود به عرصه‌های سیاسی‑اجتماعی، این گفتمان را از متن به حاشیه‌های قومی‑مذهبی تسری داده‌اند و زمینه های همگرایی مذهبی- ملی را فراهم کرده اند.

- ترجمه مفاهیم دینی به زبان مطالبات ملی: در نگرة انقلاب به‌مثابه جنبش هویتی، حوزه نقش مترجم را ایفا کرده یعنی مفاهیمی چون عدالت، استکبارستیزی و دفاع از مظلوم را از دایره معارف دینی به دال‌های مرکزی گفتمان ملی تبدیل کرده است. این فرایند، نوعی سرمایه‌ اعتماد میان نهاد دین و جامعه ایجاد کرده که در بحران‌های ملی مانند دفاع مقدس، جنگ تحمیلی رمضان، ناامنی‌های مرزی، فشارهای خارجی، به مثابه ضربه‌گیر اجتماعی عمل می‌کند.

 2. کارکردهای عینی حوزه در امنیت ملی، در سطح خرد و کلان

برخلاف رویکردهای کلی، تحلیل کارکردی حوزه را می‌توان در چند لایه متمایز دنبال کرد:

الف. امنیت سخت: نقش حوزه ها در بسیج و مدیریت بحران:

حوزه‌ها از طریق شبکه‌های مردمی، مساجد و نهادهای خیریه، ساختاری غیررسمی اما منسجم برای «بسیج سریع منابع اجتماعی» در بحران‌ها مانند جنگ رمضان 1404، بلایای طبیعی، ناامنی‌های مرزی، فراهم کرده‌اند. این شبکه‌ها با کاهش فاصله میان حاکمیت و جامعه، هزینه‌های نظم‌دهی را برای دولت کاهش داده و انسجام عمودی را تقویت کرده‌اند.

ب. امنیت نرم و شناختی:

حوزه علمیه در تولید روایت ملی نقش کانونی دارد. در برابر طرح های جنگ شناختی، نبرد روایتها و شکاف‌افکنی هویتی مانند بزرگنمایی اختلافات قومی یا مذهبی، نهاد حوزه با ارائة روایت‌های مبتنی بر مشترکات فقهی، تاریخ مشترک مبارزاتی و تمدن اسلامی‑ ایرانی، به‌عنوان سپر معرفتی عمل می‌کند. پژوهش‌های میدانی نشان می‌دهد که مناطقی با نفوذ پایدار ساختارهای حوزه مانند حضور مستمر مدارس علمیه، شبکه‌های تبلیغی و مراکز تخصصی علمی، آسیب‌پذیری کمتری در برابر نقشه های قومیت‌گرایانه دشمن داشته‌اند.

ج. امنیت اجتماعی: کاهش تعارضات و میانجی‌گری:

حوزه‌ها در لایه‌های اجتماعی و به گاه چالش‌ها، کارویژة صلح‌سازی و میانجی‌گری را بر عهده داشته‌اند. روحانیت حاضر در قلمرو اجتماع در بسیاری از مناطق مرزی و با تراکم قومی، به‌عنوان ناظم غیررسمی تعاملات ایفای نقش کرده و از تشدید منازعات قبیله‌ای، مذهبی یا سیاسی جلوگیری کرده است. این کارکرد در نظریه‌های امنیت مشارکتی ذیل سرمایه‌ اجتماعی انسجام‌آفرین تعریف می‌شود.

3. بازتعریف نقش حوزه در عصر تحولات راهبردی: از نهاد سنتی به کنشگر هوشمند:

برای گذر از کلیات، باید به تحولات راهبردی و حرکت به سمت کنگشری هوشمند توجه کرد. تداوم نقش‌آفرینی در وحدت و امنیت ملی منوط به تحول در سه عرصه است:

1. گذار از رویکرد انفعالی به کنشگری راهبردی در فضای مجازی:

فضای مجازی به زیست‌بوم اصلی تولید و توزیع هویت،‌ امنیت و همگرایی ملی تبدیل شده است. حوزه برای حفظ کارکرد گفتمان‌سازی خود نیازمند ساختارهای تخصصی تولید محتوای چندرسانه‌ای، مراکز رصد و پایش شبهات و پرسشها و شبکه‌ای از مبلغان کاربلد رسانه‌ای است. موفقیت در این عرصه، مستلزم ترکیب دانش دینی با علوم ارتباطات، روانشناسی اجتماعی و مطالعات سیاست و امنیت نرم است.

2. بازتولید مرجعیت معرفتی در برابر بحران‌های نوپدید:

امروزه چالش‌هایی نظیر سکولاریسم پنهان، نسبی‌گرایی اخلاقی و گسست نسلی، انسجام و امنیت ملی ایران زمین را تهدید می‌کنند. حوزه اگر نتواند برای این مسائل روایت‌های مستدل، امیدبخش و متناسب با زیست‌جهان نسل جدید تولید کند، به‌تدریج از کانون گفتمان‌سازی به حاشیه رانده خواهد شد.

3. تنظیم رابطه با نهادهای حکمرانی در چارچوب همکاری راهبردی:

تجربه تاریخی نشان داده که حداکثر کارایی حوزه در وحدت و امنیت ملی زمانی حاصل شده که حوزه هم استقلال گفتمانی خود را حفظ کرده و هم در تعامل هوشمندانه با حاکمیت عمل کرده است. تحول امروز نیازمند تعریف ساختارهای مشارکتی است که در آن حوزه نه کارگزار دولت، بلکه شریک راهبردی در تأمین امنیت ملی به‌ویژه امنیت نرم و اجتماعی باشد.

به یاد داشته باشیم که حوزه‌های علمیه در ایران، به‌مثابه نهادی با سه ویژگی تداوم تاریخی، نفوذ اجتماعی گسترده و توانایی تولید گفتمان هویتی، نقشی بی‌بدیل در وحدت ملی و امنیت پایدار ایفا کرده‌اند. اما در شرایط کنونی که ایران با جنگ تحمیلی دشمن صهیونی و آمریکای جنایکار روبرو است و عرصه امنیت به زیست‌بوم ترکیبی و هم‌آمیزی فضای حقیقی و مجازی، جنگ شناختی و بحران‌های هویتی تبدیل شده، تداوم کارکردهای وحدت آفرین و امنیت آور حوزه ها بدون تحول نهادی، بازطراحی نظام آموزشی و بازتعریف هوشمندانه‌ حکمرانی ممکن نیست. آینده‌ نقش‌آفرینی حوزه در وحدت و امنیت ملی، به توانایی آن در عبور از کلیات و ورود به عرصه‌ تولید دانش تخصصی، کنشگری رسانه‌ای هوشمند و بازتولید مرجعیت معرفتی در بسترهای نوین ارتباطی بستگی دارد.

انتهای پیام/