به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان،در سال‌های اخیر نام سمنان بیش از گذشته در کنار گیاهان دارویی راهبردی کشور شنیده می‌شود؛ استانی که با وسعتی نزدیک به 9.7 میلیون هکتار، حدود 96 درصد از آن تحت عنوان عرصه‌های ملی و طبیعی ثبت شده و بخش قابل توجهی از آن را مراتع ییلاقی، قشلاقی و میان‌بند تشکیل می‌دهد. این گستره پهناور، سمنان را به یکی از رویشگاه‌های مهم گونه‌های ارزشمند دارویی از جمله باریجه و کتیرا تبدیل کرده است؛ محصولاتی که به دلیل ارزش بالای اقتصادی، کاربرد در صنایع دارویی، آرایشی و غذایی و همچنین سهم در صادرات غیرنفتی، امروز فراتر از یک محصول مرتعی ساده و به‌عنوان یک «سرمایه استراتژیک طبیعی» شناخته می‌شوند.

رشد بازار جهانی گیاهان دارویی و افزایش تقاضا برای فرآورده‌های طبیعی، فرصت ویژه‌ای پیش روی استان‌هایی مانند سمنان قرار داده است؛ استانی که به واسطه اقلیم متنوع، ارتفاعات کوهستانی و مراتع گسترده، زیستگاه مناسبی برای گونه‌هایی چون باریجه، آنغوزه، وشق و کتیرا به شمار می‌رود. در شرایطی که بخش‌هایی از کشور با بحران آب و محدودیت منابع آبی روبه‌رو هستند، توسعه بهره‌برداری اصولی از گیاهان دارویی در سمنان می‌تواند به‌عنوان یکی از راهکارهای تحقق اقتصاد مقاومتی، تنوع‌بخشی به درآمد روستاییان و کاهش وابستگی معیشت آنان به کشت‌های پرآب‌بر مطرح شود.

ظرفیت راهبردی سمنان در تولید گیاهان دارویی

باریجه و کتیرا که نامشان در فهرست گیاهان دارویی شاخص ایران به چشم می‌خورد، تنها یک محصول خام صادراتی نیستند؛ این دو صمغ ارزشمند به‌عنوان ماده اولیه در زنجیره طولانی صنایع دارویی، غذایی، بهداشتی و حتی برخی محصولات صنعتی استفاده می‌شوند و در بازارهای بین‌المللی، هر کیلوگرم آن‌ها می‌تواند ارزآوری قابل توجهی برای کشور به همراه داشته باشد. همین ویژگی باعث شده است که مراتع سمنان، به‌ویژه در سال‌هایی که بارندگی‌ها وضعیت مطلوب‌تری دارد، در کانون توجه بهره‌برداران، تعاونی‌های مرتعداری و فعالان حوزه گیاهان دارویی قرار گیرد.با وجود این ظرفیت‌ها، کارشناسان منابع طبیعی تأکید دارند که بهره‌برداری از گیاهان دارویی نباید به قیمت تخریب ذخایر ژنتیکی و کاهش توان رویشی مراتع تمام شود. تجربه سال‌های کم‌بارش نشان داده است که هرگاه برداشت این گیاهان بدون رعایت ضوابط فنی و خارج از چارچوب مجوزهای قانونی انجام شده، فشار مضاعفی بر پوشش گیاهی وارد شده و روند احیای مراتع با اختلال مواجه شده است. به همین دلیل، سیاست‌گذاری در حوزه گیاهان دارویی در استان سمنان بیش از گذشته به سمت صدور مجوزهای محدود، مدیریت‌شده و زمان‌بندی‌شده با هدف حفظ پایداری منابع طبیعی و استمرار بهره‌برداری در سال‌های آینده حرکت کرده است.

داده‌های میدانی و برآوردهای کارشناسی حاکی از آن است که در سال‌هایی که شرایط بارندگی مناسب باشد، امکان برداشت چندین تن باریجه و کتیرا از عرصه‌های طبیعی استان سمنان وجود دارد؛ ظرفیتی که در صورت تکمیل زنجیره ارزش، از مرحله جمع‌آوری سنتی تا فرآوری صنعتی و بسته‌بندی استاندارد، می‌تواند به یکی از پایه‌های مهم اقتصاد محلی در مناطق روستایی و عشایری تبدیل شود. اشتغال مستقیم و غیرمستقیم بهره‌برداران، ایجاد فرصت‌های کاری برای جوانان روستا، و افزایش سهم درآمدهای غیرکشاورزی خانوارهای مرتعدار از جمله آثار اقتصادی توسعه مدیریت‌شده این بخش عنوان می‌شود.

باریجه و کتیرا؛ ثروت پنهان مراتع ایران

در کنار اهمیت اقتصادی، موضوع حکمرانی بر عرصه‌های منابع طبیعی و نقش یگان حفاظت و کارشناسان منابع طبیعی در صیانت از این سرمایه‌ها نیز به یکی از محورهای اصلی مدیریت مرتع در سمنان تبدیل شده است. رصد مداوم عرصه‌ها، ساماندهی سامانه‌های عرفی، آموزش بهره‌برداران در زمینه شیوه‌های برداشت اصولی و جلوگیری از بهره‌برداری‌های غیرمجاز، مجموعه اقداماتی است که به گفته مسئولان حوزه منابع طبیعی، برای حفظ تعادل بین حفاظت و بهره‌برداری در دستور کار قرار گرفته است تا سمنان بتواند ضمن حفظ پوشش گیاهی و تنوع زیستی خود، جایگاهش را به‌عنوان یکی از رویشگاه‌های مهم باریجه و کتیرا در کشور تثبیت و تقویت کند.

علیرضا رهایی،مدیرکل منابع طبیعی استان سمنان در گفت و گو با خبرنگار تسنیم،ضمن اشاره به گستره منابع طبیعی این استان اظهار کرد: استان سمنان با برخورداری از عرصه‌های طبیعی گسترده، یکی از مهم‌ترین مناطق کشور در حوزه منابع ملی محسوب می‌شود و بخش عمده‌ای از مساحت آن را اراضی تحت مدیریت منابع طبیعی تشکیل می‌دهد.

وی با اشاره به آمار این حوزه بیان کرد: از مجموع حدود 9.7 میلیون هکتار مساحت استان، نزدیک به 96 درصد آن در زمره عرصه‌های منابع ملی قرار دارد که حفاظت و صیانت از آن‌ها مسئولیتی مهم برای مجموعه منابع طبیعی به شمار می‌آید.

رهایی افزود: پاسداری از این عرصه‌های ارزشمند توسط نیروهای یگان حفاظت و کارشناسان ادارات منابع طبیعی در شهرستان‌های مختلف استان به صورت مستمر انجام می‌شود تا از تخریب و بهره‌برداری غیرمجاز جلوگیری شود.

وی در ادامه با اشاره به ظرفیت مراتع استان تصریح کرد: بخش قابل توجهی از اراضی استان را مراتع تشکیل می‌دهد و حدود چهار میلیون هکتار مرتع شامل ییلاق، قشلاق و میان‌بند در سمنان وجود دارد که نقش مهمی در تأمین معیشت بهره‌برداران محلی دارند.

وی خاطرنشان کرد: این مراتع علاوه بر پشتیبانی از فعالیت‌های دامداری، در تولید محصولات دامی و تقویت اقتصاد خانوارهای روستایی نیز تأثیر قابل توجهی دارند.

رهایی درباره ساماندهی بهره‌برداری از مراتع استان عنوان کرد: تاکنون حدود یک هزار و 250 سامانه عرفی در سطح استان شناسایی شده است که هر یک به عنوان یک واحد تولیدی در حوزه دامداری و بهره‌برداری از مراتع فعالیت می‌کنند.

وی ادامه داد: این سامانه‌های عرفی در تولید گوشت، محصولات لبنی و ایجاد اشتغال برای بهره‌برداران نقش مهمی دارند و بخشی از چرخه اقتصادی مناطق روستایی و عشایری استان را تشکیل می‌دهند.

رهایی با اشاره به ظرفیت گیاهان دارویی در سمنان اظهار کرد: مراتع استان علاوه بر دامداری، بستر مناسبی برای رویش و بهره‌برداری از گیاهان دارویی ارزشمند هستند و بسیاری از بهره‌برداران نیز در این حوزه فعالیت دارند.

وی یادآور شد: گونه‌های دارویی مهمی مانند باریجه، آنغوزه، وشق و کتیرا در مراتع سمنان رویش دارند و این استان یکی از رویشگاه‌های مهم این گونه‌ها در کشور به شمار می‌رود.

رهایی تصریح کرد: در سال‌هایی که شرایط اقلیمی و بارندگی مناسب باشد، با همکاری ادارات منابع طبیعی شهرستان‌ها مجوزهای لازم برای برداشت اصولی این گیاهان صادر می‌شود تا ضمن حفظ پوشش گیاهی، امکان بهره‌برداری اقتصادی نیز فراهم شود.

وی بیان کرد: سال گذشته به دلیل کاهش بارندگی و برای جلوگیری از آسیب به پوشش گیاهی، بهره‌برداری از برخی گیاهان دارویی محدود شده بود، اما در صورت تداوم شرایط مناسب بارشی در سال جاری، امکان ازسرگیری برداشت این محصولات فراهم خواهد شد.

رهایی در پایان خاطرنشان کرد: برآوردها نشان می‌دهد در صورت مساعد بودن شرایط جوی، امسال بیش از دو تن باریجه و نزدیک به یک تن کتیرا از عرصه‌های طبیعی استان برداشت شود که می‌تواند در تقویت اقتصاد محلی و حمایت از معیشت بهره‌برداران نقش مهمی ایفا کند.

سهم اندک ایران از بازار جهانی گیاهان دارویی

بررسی‌ها نشان می‌دهد ظرفیت گیاهان دارویی در ایران فراتر از یک فعالیت محلی یا سنتی است و در سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از حوزه‌های مهم اقتصاد منابع طبیعی مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس گزارش‌های رسمی، در ایران بیش از 8 هزار گونه گیاهی شناسایی شده که حدود 2 هزار و 300 گونه آن دارای خواص دارویی هستند و بخشی از این گونه‌ها در مراتع نیمه‌خشک و کوهستانی استان‌هایی مانند سمنان رشد می‌کنند. در چنین

شرایطی، گونه‌هایی مانند باریجه، کتیرا و آنغوزه که از خانواده گیاهان صمغ‌دار محسوب می‌شوند، به‌دلیل کاربردهای گسترده در صنایع دارویی، غذایی و عطرسازی از ارزش اقتصادی بالایی برخوردارند و به همین دلیل حفاظت و بهره‌برداری اصولی از آن‌ها اهمیت مضاعفی پیدا کرده است.

در سطح جهانی نیز بازار گیاهان دارویی روندی رو به رشد را تجربه می‌کند. برآوردهای منتشرشده از سوی مؤسسات بین‌المللی نشان می‌دهد ارزش بازار جهانی گیاهان دارویی و فرآورده‌های مرتبط در سال‌های اخیر از مرز 120 میلیارد دلار عبور کرده و پیش‌بینی می‌شود طی سال‌های آینده نیز با رشد قابل توجهی همراه باشد. با وجود اینظرفیت اقتصادی، سهم ایران از تجارت جهانی گیاهان دارویی هنوز متناسب با تنوع زیستی و گستره رویشگاه‌های طبیعی آن نیست؛ موضوعی که کارشناسان آن را ناشی از ضعف در زنجیره ارزش، کمبود صنایع فرآوری، خام‌فروشی و محدود بودن زیرساخت‌های صادراتی می‌دانند.

در این میان، استان سمنان به‌دلیل اقلیم خاص، تنوع ارتفاعی و گستره وسیع مراتع، از مناطق مستعد برای رویش بسیاری از گونه‌های دارویی بهبه شمار می‌رود. وجود میلیون‌ها هکتار مرتع در این استان باعث شده است که علاوه بر فعالیت‌های دامداری، برداشت کنترل‌شده گیاهان دارویی نیز به بخشی از اقتصاد روستایی و عشایری تبدیل شود. در سال‌هایی که شرایط بارندگی مناسب است، صدور مجوزهای قانونی برای برداشت باریجه و کتیرا می‌تواند برای بهره‌برداران محلی منبع درآمد قابل توجهی ایجاد کند و همزمان ازبرداشت‌های غیرمجاز جلوگیری کند.

با این حال، کارشناسان منابع طبیعی همواره نسبت به برداشت غیراصولی این گیاهان هشدار داده‌اند. باریجه و آنغوزه از جمله گیاهانی هستند که برای تولید صمغ باید برش‌هایی روی ساقه یا ریشه آن‌ها ایجاد شود و اگر این کار بدون رعایت اصول فنی انجام شود، گیاه از بین می‌رود و رویشگاه به‌تدریج دچار تخریب می‌شود. تجربه برخی استان‌ها در سال‌های گذشته نشان داده است که برداشت بی‌ضابطه و فشار بیش ازحد بر مراتع می‌تواند ذخایر طبیعی این گونه‌ها را در مدت کوتاهی کاهش دهد؛ مسئله‌ای که ضرورت نظارت دقیق و آموزش بهره‌برداران را بیش از پیش مطرح می‌کند.

ضرورت تکمیل زنجیره ارزش و فرآوری محصولات

از سوی دیگر، توسعه زنجیره ارزش گیاهان دارویی می‌تواند نقش مهمی در افزایش درآمد بهره‌برداران ایفا کند. بسیاری از کارشناسان معتقدند بخش عمده ارزش افزوده این محصولات در مرحله فرآوری، بسته‌بندی و صادرات ایجاد می‌شود، در حالی که در بسیاری از مناطق تولیدکننده، گیاهان دارویی به‌صورت خام به بازار عرضه می‌شوند. ایجاد واحدهای فرآوری، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه داروهای گیاهی و تقویت برندهای صادراتی می‌تواند سهم استان‌های تولیدکننده از ارزش اقتصادی این محصولات را افزایشدهد.

حفاظت از رویشگاه‌ها؛ شرط تداوم بهره‌برداری

همزمان با این رویکرد اقتصادی، رویکرد حفاظتی نیز باید در صدر برنامه‌ها قرار گیرد. تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های متوالی و فشار بر مراتع در سال‌های اخیر تهدیدی جدی برای پوشش گیاهی بسیاری از مناطق کشور محسوب می‌شود. در چنین شرایطی، اجرای طرح‌های مدیریت مرتع، محدودسازیبرداشت در سال‌های کم‌بارش، احیای رویشگاه‌ها و آموزش بهره‌برداران از جمله اقداماتی است که می‌تواند به حفظ این سرمایه‌های طبیعی کمک کند و مانع از تخریب زیستگاه‌های گیاهان دارویی شود.

در مجموع، کارشناسان معتقدند اگر بهره‌برداری از گیاهان دارویی با رویکردی علمی، نظارت مستمر و برنامه‌ریزی اقتصادی همراه باشد،می‌تواند به یکی از محورهای توسعه پایدار در مناطق روستایی و مرتعی تبدیل شود. استان‌هایی مانند سمنان که از گستره وسیع منابع طبیعی و تنوع گونه‌های دارویی برخوردارند، ظرفیت آن را دارند که با مدیریت صحیح، هم از تخریب مراتع جلوگیری کنند و هم از طریق توسعه زنجیره تولید و تجارت گیاهان دارویی، سهم بیشتری در اقتصاد محلی و حتی صادرات غیرنفتی کشور به دست آورند.

گزارش از علیرضا رحیمیان

انتهای پیام/