علیرضا خاکدامن؛ مدیرعامل موسسه دانش‌بنیان برکت در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم، با بررسی ابعاد کلان و جزئی تاثیرات مقام معظم رهبری در پیشرفت علم و فناوری کشور، به تبیین نقش محوری ایشان در گذار اقتصاد ایران از حالت سنتی و دولتی به اقتصاد دانش‌بنیان پرداخت.

رهبری، حامی یک‌تنه اقتصاد دانش‌بنیان از پژوهش تا اقتصاد کلان

خاکدامن در ابتدای این گفتگو اظهار کرد: بدون هیچ‌گونه اغراقی باید گفت که اصلی‌ترین حامی اقتصاد دانش‌بنیان در کشور طی حدود 20 سال گذشته یعنی از زمانی که این ادبیات در کشور شروع به جا افتادن کرد شخص مقام معظم رهبری بوده‌اند. از همان روزهای نخست که این مفاهیم صرفاً در فضای پژوهش و نوآوری مطرح بود تا امروز که به یکی از ارکان اقتصاد کلان کشور و اقتصاد دانش بنیان تبدیل شده است، شخص رهبری و همچنین رئیس‌جمهور شهیدمان، عملاً یک‌تنه پای این جریان و رشد آن ایستادند.

وی افزود: در روزهای اول، تنها کلیدواژه‌های بسیار محدودی وجود داشت و کار از حوزه‌هایی مانند «فناوری نانو» آغاز شد؛ اما امروز حوزه دانش‌بنیان به یکی از ارکان اقتصادی کشور تبدیل شده و خوشبختانه شرکت‌ها کارهای بسیار بزرگی در کشور انجام می‌دهند. در تمامی این سال‌ها، شخص رهبری پشتیبان و حامی این حوزه بودند.

خروج دانش‌بنیان‌ها از «زینت‌المجالس» با نام‌گذاری شعار سال

مدیرعامل این مجموعه دانش‌بنیان با اشاره به نقطه عطف حمایت‌های حاکمیتی از این حوزه گفت: نقطه اوج این جریان، سالی بود که شعار سال از سوی رهبر انقلاب با عنوان «دانش‌بنیان» اعلام شد. ما که در آن زمان در بدنه دولت حضور داشتیم، به وضوح مشاهده کردیم که پس از این نام‌گذاری، مفهوم دانش‌بنیان کم‌کم از حالت تشریفاتی «زینت‌المجالس» خارج شد و به مفهومی تبدیل گشت که دولت مکلف شد برای آن برنامه‌ریزی کند. نهادهای مختلف موظف شدند تا نسبت خود را با اقتصاد دانش‌بنیان مشخص کنند و همین حرکت، در سال‌های بعد رشد پیدا کرد و منشأ اقدامات بسیار خوبی در کشور شد.

دو دغدغه اصلی رهبر انقلاب: امیدآفرینی و خنثی‌سازی تحریم‌ها

خاکدامن در ادامه با نگاهی ریشه‌ای‌تر به موضوع، سیاست‌های رهبری در حوزه دانش‌بنیان را پاسخی به دو دغدغه کلی دانست و آن‌ها را در دو محور زیر تبیین کرد:

محور اول: امیدآفرینی برای نخبگان و عبور از اقتصاد دولتی

وی در تشریح این محور بیان کرد: دغدغه اول، بحث امیدآفرینی برای کشور و نخبگان بود. اقتصاد ما در گذشته یک اقتصاد کاملاً دولتی بود که گردش منابع و عمده کارها در دست دولت قرار داشت. در دوره‌ای، تفکر غالب این بود که همه دوست داشتند استخدام شوند، 30 سال کارمند باشند، بیمه دریافت کنند و بازنشسته شوند. این فضای دولتی بر کل اذهان، فضای اقتصادی و مسیر توسعه کشور حاکم بود.

خاکدامن ادامه داد: این فضای کارمندی برای نخبگان جذابیت لازم را نداشت؛ به‌ویژه در دوره‌ای که استارتاپ‌ها در سراسر دنیا رشدهای شگفت‌انگیزی را تجربه می‌کردند. نخبگان دریافتند که می‌توانند از فضای علمی خود خروجی‌هایی کسب کنند که بسیار فراتر از یک شغل کارمندی، اثرگذاری بزرگ اقتصادی و اجتماعی داشته باشد. یکی از دغدغه‌های اصلی رهبری این بود که جریان دانش‌بنیان، به نقطه امید نخبگان و مسیر پیشرفت آینده کشور تبدیل شود.

مدیرعامل موسسه دانش‌بنیان برکت تاکید کرد: ایشان همواره تاکید داشتند که اقتصاد باید «مردمی‌سازی» شود و خروجی دانشگاه‌ها باید به حل مسائل اقتصادی کشور بینجامد. اقتصاد دانش‌بنیان و مردمی، دورنمایی بود که ایشان برای تغییر نگرش به آینده و ترسیم افق پیشرفت کشور مشخص کردند.

وی با اشاره به نتایج این رویکرد گفت: خوشبختانه امروز شاهد دستاوردهای جدی در این زمینه هستیم. در گذشته اگر یک نخبه می‌خواست کار سطح بالا (High-Tech) در کشور انجام دهد، گزینه‌های محدودی داشت، اما امروز گزینه‌های متنوعی فراهم است. به عنوان مثال در طرح‌هایی مانند «برنامه کانکت» معاونت علمی، شاهدیم که بسیاری از نخبگان علاقه‌مند به بازگشت هستند. برخلاف صادرات نخبه که در همه جای دنیا وجود دارد، ما شاهد بازگشت نخبگانمان هستیم که کارهای بزرگی برای کشور رقم می‌زنند و این اتفاق، نتیجه ترسیم افق روشن توسط رهبر معظم انقلاب بود.

محور دوم: بی‌اثر کردن تحریم‌ها و افزایش تاب‌آوری اقتصادی

این مقام مسئول، محور دوم سیاست‌های رهبری را مقابله با تحریم‌ها خواند و تصریح کرد: بحث بعدی، نگاه به حوزه دانش‌بنیان به عنوان راهکاری برای بی‌اثر کردن تحریم‌ها و افزایش تاب‌آوری اقتصادی کشور بود. از اوایل دهه 80 و سپس دهه 90، کشور عملاً وارد دوره تحریم‌های شدید شد. طبیعتاً رهبری به عنوان سکان‌دار انقلاب، باید سمت‌وسوی حرکت کشور را ترسیم می‌کردند.

وی افزود: یکی از نکات مهمی که همواره مورد تاکید رهبر شهید ما بود، این است که راهکار جدی بی‌اثر کردن تحریم‌ها، «ایستادن روی پای خود در حوزه‌های فناورانه» است. با مفهوم‌سازی و تاکید بر کلیدواژه‌هایی نظیر «کاهش ارزبری»، «جایگزینی واردات با تولید داخل» و «اهمیت دادن به تولید ملی»، تلاش شد تا این نگاه در اقتصاد کشور جای خود را باز کرده و توسعه یابد.

خاکدامن خاطرنشان کرد: پیش از ورود جدی رهبر انقلاب در حمایت از دانش بنیان ها و حمایت ایشان از راه‌اندازی حوزه‌های فناوری و اعتمادشان به جوانان برای حل مسائل و ارزش‌آفرینی در کشور، تمایل چندانی برای تعامل با شرکت‌های دانش‌بنیان و تیم‌های فناور وجود نداشت.

اقدامات اساسی رهبر انقلاب؛ از همراه‌سازی دولت‌ها تا ورود مجموعه‌های حاکمیتی

مدیرعامل موسسه دانش‌بنیان برکت در ادامه این گفتگو، به تبیین اقدامات اساسی و راهبردی مقام معظم رهبری در این حوزه پرداخت و گفت: رهبر معظم انقلاب برای نهادینه کردن اقتصاد دانش‌بنیان چند اقدام اساسی انجام دادند. نخستین گام، «همراه‌سازی دولت‌ها» بود. ایشان با تاکیدات مداوم در انواع و اقسام جلساتی که با هیئت‌های دولت داشتند، روی این موضوع پافشاری جدی کردند.

وی ادامه داد: همین امر باعث شد تا دولت‌ها استفاده از توان داخلی‌سازی و بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان برای حل مسائل را به عنوان سرفصل برنامه‌های اصلی خود قرار دهند. این روند جدی، از دوره ریاست جمهوری دکتر احمدی‌نژاد آغاز شد، در دوره دکتر روحانی ادامه یافت و در دوره رئیس‌جمهور شهید، آیت‌الله رئیسی، نیز با قدرت پیگیری شد و پیش رفت و هم‌اکنون نیز در حال انجام است.

خاکدامن افزود: راهبرد و گام بعدی، پای کار آوردن مجموعه‌های ذیل نهاد رهبری مانند «ستاد اجرایی فرمان حضرت امام (ره)» و «بنیاد مستضعفان» بود. راهبردها و سیاست‌های کلی این مجموعه‌ها که با نفوذ و هدایت دفتر مقام معظم رهبری تدوین می‌شد، به سمتی رفت که به عنوان بازیگران اصلی به حوزه دانش‌بنیان ورود کنند.

وی گفت: به عنوان مثال، مجموعه ستاد اجرایی که ما اکنون در آن حضور داریم، از حدود 10 سال پیش سرمایه‌گذاری در حوزه دانش‌بنیان را آغاز کرد. در آن مقطع شاید تنها یکی دو جریان محدود در کشور در این عرصه حضور داشتند، اما ستاد اجرایی به عنوان یکی از مجموعه‌های اصلی ذیل رهبری، این افتخار را داشت که به میانه میدان بیاید و با سرمایه‌گذاری در این حوزه‌ها و کمک به نخبگان برای تحقق دستاوردهایشان، جزو اولین بازیگران این عرصه لقب بگیرد.

ضرورت دانش‌بنیان شدن صنایع بزرگ و حل مسائل کلان کشور

وی با اشاره به تغییر رویکردها از کسب‌وکارهای کوچک به صنایع مادر، تصریح کرد: موضوع دیگری که در این اواخر شخص مقام معظم رهبری و همچنین رئیس‌جمهور شهیدمان روی آن تاکید جدی داشتند، بحث «دانش‌بنیان کردن صنایع بزرگ» بود. تا پیش از این، شرکت‌های دانش‌بنیان عمدتاً خدمات یا محصولات خاصی تولید می‌کردند که اگرچه ارزش افزوده بالایی داشتند، اما در حجم کوچک و مقیاس خرد دسته‌بندی می‌شدند.

خاکدامن ادامه داد: رهبری تاکید کردند که این جریان باید به سمت صنایع بزرگ هدایت شود؛ یعنی صنایع بزرگ ما باید دانش‌بنیان شوند. علاوه بر این، مسائل کلان کشور نظیر حمل‌ونقل، ترانزیت، اقتصاد دریا و سایر حوزه‌هایی که می‌توانند آینده کشور را بسازند، باید به صورت جدی پیوست دانش‌بنیانی پیدا کنند و از ظرفیت اقتصاد دانش‌بنیان و نخبگان بهره ببرند. این یک راهبرد کلیدی بود که رهبری ترسیم کردند و دائماً در سخنانشان به آن اشاره داشتند که تاثیرگذاری بسیار بالایی داشت.

فرمان افزایش 6 برابری شرکت‌ها؛ پیشران نهضت جدید دانش‌بنیان

این مقام مسئول، فرمان توسعه کمی شرکت‌ها را یکی از مهم‌ترین دستورات اخیر رهبری دانست و گفت: شاید یکی از آخرین یادگارهایی که در همین چند سال گذشته از ایشان به جا مانده، تاکید بر «افزایش کمی» شرکت‌های دانش‌بنیان است. پیش از آن، مباحث بیشتر حول محور کیفی‌سازی اقتصاد دانش‌بنیان، تیم‌ها و شرکت‌ها بود؛ اما ایشان افق بلندتری را ترسیم کردند و مقرر فرمودند که در یک بازه زمانی مشخص، تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان باید 6 برابر شود.

وی افزود: همین فرمان باعث شد تا یک نیروی پیشران جدید به اقتصاد دانش‌بنیان کشور تزریق شود و نهضتی نوین از شکل‌گیری شرکت‌های دانش‌بنیان جدید و ورود نخبگان به عرصه اقتصاد رقم بخورد. این نهضت اثربخش، یکی از یادگارهای ارزشمند چند سال اخیر ایشان در حوزه حمایت از دانش‌بنیان‌هاست.

امید به آینده؛ پررنگ‌ترین بذر کاشته‌شده در دیدارهای نخبگانی

خاکدامن در بخش پایانی این گفتگو پیرامون حس و حال دیدارهای نخبگان با مقام معظم رهبری و خاطرات آن دوران، اظهار کرد: در سال‌های تحصیلی که دانشجو بودیم، همیشه یکی از جذاب‌ترین تاریخ‌ها برای ما، زمان برگزاری دیدار نخبگانی در ابتدای سال تحصیلی بود. ما معمولاً پس از برگزاری یک اجلاسیه دو یا سه‌روزه، خدمت ایشان می‌رسیدیم تا از بیاناتشان استفاده کنیم. بدون اغراق، بچه‌ها برای این دیدار لحظه‌شماری می‌کردند.

مدیرعامل موسسه دانش‌بنیان برکت خاطرنشان کرد: مهم‌ترین مسئله‌ای که آن دیدارها برای بچه‌های نخبه حل می‌کرد و شاید پررنگ‌ترین بذری که در ذهن نخبگان کاشته می‌شد، «امید به آینده» بود. رهبر معظم انقلاب در این جلسات همیشه روی دستاوردهای ما تاکید جدی داشتند؛ دستاوردها را تشریح می‌کردند و مدام گوشزد می‌کردند که ما از کجا آمده‌ایم و اکنون در چه نقطه‌ای ایستاده‌ایم.

وی گفت: این سخنان و ترسیم مسیر، دقیقاً تبدیل به «سوخت موتور نخبگان» می‌شد. دانشجویانی که در آن فضای دانشگاهی علاقه‌مند بودند تا کاری برای کشورشان انجام دهند، با حضور در این جلسات انگیزه مضاعف می‌گرفتند و همان دیدارها، نقطه شروعی برای رقم خوردن بسیاری از اتفاقات بزرگ و حل دغدغه‌های سال‌های بعد می‌شد.

نگاه تکلیف‌مدارانه به نخبگان؛ پیوند استعداد الهی و امکانات ملی برای حل مسائل کشور

وی با اشاره به نتایج دیدارهای نخبگانی که به دستاوردهای بزرگی برای کشور منتهی می‌شد، اظهار کرد: نگاه رهبر شهیدمان به موضوع نخبگان، همواره یک نگاه مبتنی بر «اثرگذاری» بود. ایشان نخبه را فردی می‌دیدند که باید از استعدادها و ویژگی‌های خدادادی خود، در کنار خدمات، آموزش‌ها و زیرساخت‌های مناسبی که جمهوری اسلامی در دانشگاه‌های معتبر برای او فراهم کرده است، برای حل مسائل کشورش استفاده کند.

وی افزود: تاکیدات مداوم ایشان بر این رسالت نخبگانی، قاعدتاً به توسعه و تقویت همین حوزه اقتصاد دانش‌بنیان منتهی می‌شد.

مدیرعامل موسسه دانش‌بنیان برکت با تشریح مسیرهای ترسیم‌شده از سوی حاکمیت برای نخبگان گفت: در کنار عرصه‌های مربوط به مرجعیت علمی و تاکیدات ایشان بر تحقیقات و علوم بنیادین که بیشتر ناظر بر فضای پژوهش و تولید علم بود، مسیر دومی نیز همواره ترسیم می‌شد؛ این مسیر دوم، همان بحث اقتصاد دانش‌بنیان و استفاده از دانش برای ایجاد ارزش افزوده اقتصادی بود.

خاکدامن با تاکید بر اینکه امروز بسترهای لازم برای فعالیت نخبگان فراهم است، تصریح کرد: تاکیدات رهبری، افق روشنی که ایشان از آینده ترسیم کردند و همچنین راهبردها و اقدامات اجرایی که به نهادهای مختلف ابلاغ فرمودند، به اعتقاد من حجت را بر نخبگان کشور تمام کرده است. امروز اگر یک نخبه علاقه‌مند به خدمت به کشورش باشد، ظرفیت‌ها و زمین بازی های متعددی برای او فراهم است تا بتواند نقش‌آفرینی کند.

وی در واکنش به موضوع مهاجرت نخبگان خاطرنشان کرد: اگر در گذشته شخصی بهانه می‌آورد که «ظرفیت استفاده از نخبگان در کشور وجود ندارد» و بر اساس همین ادعا تصمیم به مهاجرت می‌گرفت، به نظرم امروز دیگر این ادعا، ادعای درستی نیست. در حال حاضر ظرفیت‌های متنوعی برای خدمت به کشور وجود دارد؛ تنها کافی است فرد اراده کند و توانمندی‌های خود را ارتقا دهد تا بتواند در جایگاه‌های اثرگذار قرار گیرد.

این مقام مسئول در پایان این گفتگو تاکید کرد: البته ممکن است هر فردی برای زندگی شخصی خود برنامه‌ریزی متفاوتی داشته باشد و تصمیم بگیرد مسیر دیگری (مانند مهاجرت) را انتخاب کند؛ آن تصمیم محترم است. اما عرض اصلی من این است که افق روشن و امکان نقش‌آفرینی نخبگان در کشور ایجاد شده است. شاید بتوان گفت مهم‌ترین و بهترین حامیان ایجاد این ظرفیت در کشور، رهبر شهید انقلاب ما بودند که این مسیر را هموار کردند و الحمدلله امروز همگی در حال مشاهده ثمرات شیرین آن هستیم.

انتهای پیام/