دکتر زهره شریعت ناصری، رئیس پژوهشگاه مطالعات اسلامی جامعه الزهرا(س)، در گفت‌وگو با خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، به تبیین زبان شناختی راهپیمایی‌های شبانه‌روزی مردم  در خونخواهی رهبر شهید پرداخت و گفت: درک پیچیدگی‌های رابطه میان رهبر و مردم در هر جامعه‌ای، نیازمند عبور از ظواهر سیاسی و ورود به لایه‌های عمیق‌تر شناختی است. در زبان‌شناسی شناختی انسان‌ها برای فهم مفاهیم انتزاعی و پیچیده، ناگزیر از استفاده از «استعاره‌های مفهومی» هستند؛ سازوکاری که طی آن، تجربیات ملموس و روزمره به مفاهیم سیاسی و اجتماعی تعمیم می‌یابند.

وی با اشاره به  استعاره‌های گفتمانی انقلاب اسلامی افزود: رابطه رهبر و مردم صرفاً یک قرارداد اداری یا حاکمیتِ مبتنی بر زور نیست؛ بلکه با استعاره‌های غنی و چندلایه‌ای همچون «پدر و فرزندان»، «کشتی و ناخدا»، «پزشک و بیمار» و «امام و امت» تبیین می‌شود. هر یک از این استعاره‌ها بُعد خاصی از این پیوند را برجسته می‌سازند؛ از عاطفه و محبت پدرانه گرفته تا مسئولیت سنگین ناخدایی در طوفان‌ها و از تخصص پزشک در درمان دردهای اجتماعی تا اطاعت معنوی امت از امام. بررسی این استعاره‌ها به ما کمک می‌کند تا چرایی وابستگی عاطفی عمیق مردم و واکنش‌های آن‌ها در مواقع بحرانی یا فقدان رهبر را بهتر درک کنیم.

تجربه‌های انسانی و استعاره‌ها

رئیس پژوهشگاه مطالعات اسلامی جامعة الزهرا(س) تصریح کرد: ما برای درک مفاهیم پیچیده یا ناملموس آنها را به مفاهیمی ملموس و عینی تشبیه می کنیم.در این فرآیند چند اتفاق رخ می‌دهد؛ اول اینکه حوزه‌ای به وسیله حوزه دیگر بازنمایی می شود. ما در این فرآیند «مفهوم مبدأ» (که معمولاً ملموس است) را به «مفهوم مقصد» (که معمولاً انتزاعی است) در قالب نظام فکری واحد نگاشت می‌کنیم؛ در جای دیگر این استعاره‌ها در گفت‌وگوهای عادی وجود دارند و ما اغلب بدون آنکه متوجه شویم از آن‌ها استفاده می‌کنیم،  این استعاره‌ها لزوماً به معنای واقعی کلمات نیستند، بلکه راهی برای سازماندهی تجربه‌های انسان هستند. بنابراین، استعاره مفهومی، پلی است که ذهن انسان از آن برای عبور از دنیای عینی به دنیای انتزاعی استفاده می‌کند.

وی با اشاره به استعاره «کشتی و ناخدا» به عنوان یکی از الگوهای شناختی پرکاربرد در ادبیات سیاسی و اجتماعی گفت: این تعبیر  برای توصیف حکومت، مدیریت جامعه و رابطه میان رهبر و مردم به کار می‌رود. در این استعاره، مفاهیم انتزاعی و پیچیده سیاسی با استفاده از مفاهیم ملموس و عینی «دریانوردی» تبیین می‌شوند. اجزاء این استعاره  شامل حوزه مبدأ که همان منبع استعاره است، حوزه مقصد که موضوع استعاره است و چگونگی نگاشت آن خواهد بود.

تأکید بر فرمان‌پذیری از ناخدای انقلاب

عضو هیأت علمی دانشگاه خوارزمی در بیان ویژگی‌های استعاری این تعبیر اضافه کرد: اولین ویژگی ضرورت وحدت و انضباط مهم‌ترین پیام این استعاره این است که در شرایط طوفانی (بحران)، هرگونه اختلاف نظر یا نافرمانی از ناخدا می‌تواند منجر به غرق شدن همه شود و اطاعت از فرمانده برای بقای جمعی ضروری است. دیگر اینکه به تخصص و تجربه شخصی که جامعه را اداره می‌کند اشاره دارد و بر این نکته تاکید می‌کند که اداره جامعه (کشتی) کاری تخصصی است و نمی‌توان فرماندهی را به عهده افراد کم‌تجربه یا مسافران سپرد. همچنین این استعاره محیط پیرامون (جهان) را مکانی ناامن و پرخطر می‌بیند که نیاز به هوشیاری دائمی دارد و آن را مسیری مشترک می‌داند که سرنوشت همه مسافران به هم گره خورده است؛ غرق‌شدن کشتی به نفع هیچ‌کس (حتی ناخدا) نیست.

شریعت ناصری یکی دیگر از استعاره‌های شناختی برای درک رابطه مردم و رهبر را استعاره مفهومی «پدر و فرزندان» دانست و گفت: در این استعاره، رابطه سیاسی و اجتماعی خشک و اداری، به رابطه ای خانوادگی، عاطفی و خونی تبدیل می‌شود. قدرت در این استعاره ابزاری برای سلطه نیست، بلکه وسیله‌ای برای «خدمت» و «تربیت» است. پدر به قدرت خود برای راحتی فرزندانش می‌اندیشد، نه برای استثمار آن‌ها. همچنین به طور طبیعی یک نوع تفاوت سطح و جایگاه را می‌پذیرد.در رابطه پدر و فرزند، «عفو» و «بخشش» جایگاه ویژه‌ای دارد. پدر هرگز فرزند خطاکار را برای همیشه طرد نمی‌کند و اگرچه پدر مسئولیت اصلی را بر عهده دارد، اما فرزندان نیز مسئولیت اطاعت از پدر و حفظ آبروی خانواده (جامعه) را دارند.

دوری از خوددرمانی ناآگاهانه در بحران‌های اجتماعی

عضو هیأت علمی دانشگاه خوارزمی یکی دیگر از استعاره‌های شناختی برای درک رابطه مردم و رهبر را استعاره مفهومی «پزشک و بیمار» معرفی کرد و گفت: طبق این استعاره اگر راهکارهای پیشنهادی رهبر جهت حل اختلافات برای برخی دشوار یا ناخوشایند باشد، آن را قابل قبول می‌کند. بیمار باید داروی تلخ بخورد تا شفا یابد، حتی اگر در لحظه از آن متنفر باشد. برای اداره جامعه و حل مشکلات، باید به «متخصصان» و «آگاهان» (پزشکان) اعتماد کرد و نباید اجازه داد افراد ناآگاه (خوددرمانی) وارد این فرآیند شوند. اغلب در این گفتمان، نظرات مخالفان یا راهکارهای غیررسمی به عنوان «خوددرمانی» یا «تجویز دارو توسط افراد غیرمتخصص» رد می‌شوند که می‌تواند منجر به مرگ بیمار (فروپاشی جامعه) شود. این استعاره همیشه با یک پیام امیدبخش همراه است؛ اینکه این بیماری «قابل درمان» است و با پیگیری دقیق دستورات پزشک، سلامتی به جامعه بازمی‌گردد.

استاد حوزه اضافه کرد: این استعاره‌ها نشان می‌دهد که پیوند میان رهبر و ملت، فراتر از رابطه سیاسی صرف، پیوندی وجودی، عاطفی و سرنوشت‌ساز است. بنابراین، واکنش عظیم و خونخواهی مردم در فضای حقیقی و مجازی پس از شهادت رهبر انقلاب، ریشه در همین درک عمیق و استعاری دارد.

رئیس پژوهشگاه مطالعات اسلامی جامعه الزهرا (س) در پایان گفت: مردم، فقدان «پدر» را حس می‌کنند، از غرق شدن «کشتی» انقلاب در نبود «ناخدا» هراسانند و اعلام خونخواهی، در واقع تلاشی برای حفظ این «امامت» و پاسداری از مسیری است که رهبر در آن پیشگام بوده است؛ چرا که طبق این استعاره‌ها، بقا و تعالی «امت» در گرو تداوم راه و هدایت «امام» است.اگر در وقفه کوتاه تا انتخاب «جانشینِ رهبر شهید» بی تابی می کنند و تا نام مبارک رهبر جدید را می شنوند گویا سنگینی عظیمی از سینه هاشان برداشته می‌شود از فهم و درک عمیق این رابطه است.

خبرنگار: زهرا شعبان زاده

انتهای پیام/