به گزارش خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم، برگزیده اولین مدال دانشمند جوان فعالیت علمی خود را بر زمینه واکاوی دلیل مقاومت دارویی سلول‌های سرطانی متمرکز کرده و به نتایج مهمی برای غلبه بر این چالش به عنوان اصلی‌ترین مانع در درمان سرطان رسیده است.

اولین مدال دانشمند جوان همزمان با ششمین دور جایزه مصطفی (ص) شهریور جاری به سه دانشمند کشورهای اسلامی اعطا شد. این مدال با پشتوانه وقف‌های پروفسور اوگور شاهین و پروفسور امید فرخزاد برگزیدگان جایزه مصطفی (ص) در سال‌های 1398 و 1402 پایه‌گذاری شده و قرار است هر دو سال یک بار به دانشمندان نخبه زیر 40 سال با آثار نوآورانه و مؤثر در بهبود زندگی بشر تعلق گیرد.

"بوسه جواتمره" از ترکیه یکی از سه دانشمند جوانی بود که با اثر شناسایی چگونگی سازگاری و مقاومت سلول‌های سرطانی در برابر درمان‌های شیمی‌درمانی از طریق تغییرات اپی‌ژنتیک و تعاملات ریزمحیطی این مدال را شهریور گذشته طی مراسمی در محل فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران دریافت کرد.

در ادامه بخش اول گفت‌وگوی تسنیم با این دانشمند ترکیه‌ای در روزهایی که برای دریافت مدال خود به ایران آمده بود، می‌خوانید:

تسنیم: می‌دانیم در زمینه‌های مختلفی مانند مقاومت دارویی در درمان سرطان ریه، مقاومت دارویی و سرطان پروستات تحقیق و جوایزی مانند جایزه تحقیقاتی یونسکو-اورئال برای دانشمندان و پژوهشگران زن را کسب کرده‌اید. لطفا ابتدا خود را معرفی کرده و توضیح دهید چطور به این مدارج رسیدید؟

من بوسه جواتمره ییلدریم (Buse Cevatemre Yildirim)، دانش‌آموخته رشته زیست‌شناسی هستم. از کودکی به جمع کردن حشرات و نشان دادن ‌آنها به بقیه اعضای خانواده علاقه داشتم، می‌خواستم صدای موجودات دیگر را بشنوم و از همان زمان می‌دانستم می‌خواهم زیست‌شناس شوم.

بعد از دوره کارشناسی، به رشته زیست‌شناسی مولکولی علاقه‌مند شدم و تحصیلات عالیه را در رشته زیست‌شناسی مولکولی گذراندم. مهم‌ترین بخش تحصیلات من دوره پسادکتری در دانشگاه کوچ (Koç University) در استانبول بود که گروهی از دانشمندان برجسته در آن دانشگاه مشغول تحقیق و مطالعه بودند و من از هفت سال قبل در این دانشگاه هستم.

تحقیقات من در این هفت سال مفید بوده و فرصت‌های زیادی برای حل چالش‌‌های علمی داشته‌ام. رساله دکتری من در مورد مقاومت دارویی در درمان سرطان ریه بود. همچنین در زمینه مقاومت دارویی به طور کلی کار کرده‌ام، زیرا تومورها گاهی نسبت به درمان مقاومت نشان می‌دهند. بعد از این سعی کردیم به سوالاتی مانند این پاسخ دهیم که چطور می‌توان این مشکل را حل کرد یا سازوکارهای آن چیست.

هسته اصلی تحقیقات من طی هفت سال این بود که چرا سلول‌های سرطانی در برابر درمان مقاومت و از چه سازوکاری استفاده می‌کنند، چطور می‌توان آنها را درمان کرد. طی این هفت سال جوایزی هم مانند جایزه یونسکو-اورئال برای دانشمندان و پژوهشگران زن، جایزه دانشمند برجسته جوان از آکادمی علوم ترکیه و دو جایزه در زمینه  سرطان‌شناسی و مدال دانشمند جوان را از بنیاد علم و فناوری مصطفی (ص) به دست آورده‌ام.

تسنیم: ممکن است به زبان ساده در مورد موضوع تحقیقات خود توضیح دهید؟

راه‌های مختلفی برای درمان سرطان وجود دارد؛ جراحی، شیمی‌درمانی و رادیودرمانی. بیشتر بیماران به این سه درمان به‌خوبی پاسخ می‌دهند، اما برخی در مراحل اولیه نسبت به درمان دارویی مقاومت می‌کنند یا بعد از مدتی این مقاومت ظاهر می‌شود یا دارو دیگر مفید نیست که این مهم‌ترین چالش در درمان سرطان و باعث تعجب است که چطور چنین چیزی رخ می‌دهد و نمی‌توان آن را پیش‌بینی کرد.

این موضوعی است که در آینده روی آن تمرکز می‌کنم، پیش‌بینی مقاومت درمان در بیماران. این موضوع واقعا چالشی است؛ زیرا سلول‌های سرطان قابلیت تغییر و سازگاری زیادی دارند. هر درمانی انجام دهید یا هر تغیری ایجاد کنید، در نهایت واکنش نشان می‌دهند. ممکن است در بازه‌ای از زمان به حالت خفته یا سکوت بروند و دوباره بیدار‌شوند.

تسنیم: در این صورت تصور می‌شود وضعیت بیمار خوب است ولی بیماری دوباره برمی‌گردد...

بله و این موضوع در حوزه تحقیقات بنیادی است.

تسنیم:  روش شما در آزمایش‌هایتان چیست و این روش چطور به شما در رسیدن به نتایج خوب و موفقیت‌آمیز کمک کرد؟

نکته مثبت این است که شما وقتی روی سرطان کار می‌کنید، لازم نیست همیشه آزمایش‌ها را روی نمونه انسانی یا بیمار انجام دهید؛ زیرا اصلا ممکن نیست.

تسنیم: در آغاز کار شما نمی توانید.

بله، زیرا هر بیماری وضع متفاوتی دارد و همه مثل هم نیستند. در آغاز تحقیقات باید روی مدل‌های سلولی یا حیوانی کار کنید. بنابراین ابتدا، با تطبیق رده‌های سلولی سرطان پروستات و مقاوم کردن آنها در برابر شیمی‌درمانی، بیمار را شبیه‌سازی کردیم. پس از آن، برای اینکه آسیب‌پذیری آنها را متوجه شویم، غربالگری‌های اپی‌ژنتیکی (تاثیرات محیط بر دی‌ان‌اِی که توالی آن را عوض نمی‌کند ولی می‌تواند روی فعالیت ژن اثر بگذارد) داروها را انجام دادیم؛ زیرا می‌خواستیم بدانیم در سلول‌ها چه اتفاقی می‌افتد و چه سازوکارهای اپی‌ژنتیکی وجود دارد تا آنها را هدف قرار دهیم.

تولید این سلول‌های سرطانی حدود یک سال طول کشید. پس از آن، آنها را با مجموعه‌ای از 150 دارو درمان و سه روز بعد، زیست‌پذیری آنها را بررسی کردیم؛ اینکه آیا آنها مرده هستند یا خیر. در ادامه برخی داروها ظاهر و خوشه‌بندی شدند. یکی از آنها یک گروه پروتئینی بود که علائم اپی‌ژنتیکی را روی پروتئین کروماتین (ماده‌ای پیچیده متشکل از دی‌ان‌ای و پروتئین‌های خاص به نام هیستون‌ها که به صورت فشرده درون هسته سلول قرار گرفته) نشان می‌داد. می‌خواستیم تحقیقات را روی آن گروه متمرکز کنیم؛ زیرا بسیاری داروها در آن دسته وجود داشت.

تسنیم: پس محققان گروه شما زیاد بودند، تحقیقات فراوانی انجام دادید و به سازوکاری رسیدید که موجب پیشرفت تحقیقات شد؟

من یک گروه تحقیقاتی متشکل از دانشجوان کارشناسی دارم. یک پژوهشگر ارشد داریم و همانطور که گفتم محقق پسادکتری در یک آزمایشگاه بودم و یک آزمایشگاه همکار هم داشتیم. همیشه می‌پرسیم آیا فلان وسیله یا تجهیزات لازم را دارید؟ آیا آن آنزیم مهارکننده در آزمایشگاه شما هست؟ در نهایت بین 10 تا 20 نفر در این طرح تحقیقاتی کار می‌کردند.

تسنیم: 20 نفر؟ آیا کار جذاب و لذت‌بخشی است؟

بله واقعا، اگر همه افراد خود را وقف علم کنند و به خودشان نیندیشند، بسیار لذت‌بخش است.

تسنیم: جداً؟ حتی اگر یک سال روی موضوع کار کنید؟

بله، اینطوراست. از نظر من تحقیقات باید هر پنج سال یکبار تکامل یابد و ایده‌های جدیدی به آن اضافه شود. این طرح حدودا 4 یا 5 سال طول کشید. من سال 2020 جایزه یونسکو را برای این طرح گرفتم و چهار سال بعد مقاله آن را منتشر کردیم. بنابراین حدود 5 سال طول کشید.

تسنیم: پنج سال برای این طرح، آیا این طرح هنوز مورد علاقه شماست؟

از این طرح تحقیقاتی همچنین طرح دیگری هم متولد شد. بنابراین، اینطور نیست که مجبور باشید فقط یک طرح را پیش ببرید. بعضی مواقع به موضوعات جالب‌تری حین یک طرح تحقیقاتی برمی‌خورید، سوالاتی می‌پرسید، برای کمک‌هزینه‌ها یا گرنت‌های تحقیقاتی درخواست می‌دهید و اگر آنها طرح شما را بپسندند، موضوع دیگری را شروع می‌کنید.

تسنیم: پس طرح‌های تحقیقاتی دیگری در سطح بین‌المللی دیگری دارید؟

اکنون خیر.

تسنیم: ولی در حوزه کاری و تحقیقاتی شما وجود دارد؟

بله، قطعا. برای نمونه قصد دارم برای یک گرنت اروپایی درخواست بدهم.

تسنیم: چطور با استفاده از تغییرات اپی‌ژنیتیکی می‌توان سلول‌های سرطانی را ردیابی کرد؟

اپی‌ژنتیک‌ها تغییرات سریع هستند و می‌توانند کروماتین را از دست بدهند یا آن را به روش معکوس فشرده کنند. بنابراین اگر تومور را با داروهای اپی‌ژنتیکی درمان کنید که به شکل عجیبی کروماتین را تغییر می‌دهند؛ بیمار به‌خوبی به آن پاسخ می‌دهد. اما می‌دانیم داروهای اپی‌ژنتیک سمی هستند و به همین دلیل اثر زیادی در سلول‌ها دارند.

تسنیم: آیا از نظر شما سرطان در هر فرد با فرد دیگری متفاوت است؟

بله، این طبیعت بیماری سرطان است. مانند اثر انگشت می‌ماند. هر توموری به‌شدت به دلیل سابقه ژنتیکی بیمار متفاوت است و درمان همه آنها با یک شیوه راه درست و منطقی نیست. بنابراین باید از سابقه ژنتیکی بیمار مطلع شویم و مشخصات و نوع بیماری را هم بدانیم. بنابراین پزشکی شخصی‌سازی‌شده و دقیق از موضوعات جذاب در پزشکی آینده است. 

تسنیم: آیا قصد دارید روی این موضوع کار کنید؟

بله قطعا.

مقاومت دارویی چرا؟

تسنیم: گفتید گاهی بیماران به شکل ناگهانی به دارودرمانی پاسخ نمی‌دهند، دلیل این امر چیست؟

راه‌های زیادی برای ایجاد مقاومت دارویی وجود دارد. اما دلیل  اساسی این است که آنتی‌پروتئین‌های موجب مرگ سلولی توسط سلول تولید می‌شود و سلول‌ها در برابر مرگ مقاومت می کنند. البته این فقط یک راه ساده است و راه دیگر این است که ناقل‌هایی روی غشای سلولی وجود دارند، بنابراین اگر بخواهید داروی شما در این سلول‌ها مؤثر باشد، باید وارد سلول‌ها شوند، اما گاهی اوقات سلول‌ها  این ناقل‌ها را روی غشا ی خود افزایش می دهند، به طوری که وقتی دارو وارد سلول می‌شود، آن را به بیرون پمپاژ می‌کنند.

بنابراین، دارو قادر به عمل داخل آن سلول‌ها نخواهد بود، این می‌تواند سازوکار دوم باشد. مورد دیگر تعامل با ریزمحیط‌ها است و همچنین می‌تواند تقویت ژنومی وجود داشته باشد که ما در یکی از رده‌های سلولی خود دیدیم، اما آن سلول‌ها نیز می‌توانند دوباره با مهار اپی‌ژنتیک پاسخ دهند. بنابراین در واقع چند سازوکار وجود دارد.

انتهای پیام/