به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، آیا اسلام با فلسفه سازگار است؟ در پاسخ باید گفت: فلسفه یک دانش و حوزه معرفتی است، در درون فلسفه، مکتب‌ها و گرایش‌های متعددی وجود دارد؛ همان‌طور که در عرفان و کلام نیز مکاتب گوناگون شکل گرفته‌اند، پس پرسش دقیق‌تر این است: کدام گرایش فلسفی با کدام قرائت از اسلام؟

فلسفه دارای تنوعی گسترده از دیدگاه‌هاست، برای نمونه: مادی‌گرایی و الهی‌گرایی؛ تجربه‌گرایی و عقل‌گرایی؛ ایدئالیسم و رئالیسم؛ شک‌گرایی و یقین‌گرایی؛ نسبی‌گرایی و مطلق‌گرایی و اصالت وجودی و اصالت ماهوی، بنابراین در فلسفه موضع مشترک واحدی وجود ندارد؛ آنچه مشترک است، «روش» است نه «نتیجه».

وجه مشترک فلسفه چیست؟ وجه مشترک همه این گرایش‌ها، روش عقلی است. فلسفه یعنی به‌کارگیری عقل در قالب‌هایی چون؛ تحلیل مفهومی، استدلال منطقی، نقد و پرسشگری و بررسی مبانی و پیش‌فرض‌ها، پس فلسفه بیش از آنکه مجموعه‌ای از گزاره‌ها باشد، نوعی فعالیت عقلانی و شیوه اندیشیدن است.

نسبت اسلام و عقل

اسلام نه‌تنها با روش عقلی تعارضی ندارد، بلکه آن را تأیید و تشویق می‌کند، در قرآن بارها تعبیرهایی چون «افلاتعقلون»، «افلاتتفکّرون» و «افلایتدبّرون» آمده است که دعوت به تعقّل و تفکّر می‌کند.

در تاریخ اندیشه اسلامی نیز علم کلام و فلسفه اسلامی دقیقاً در پاسخ به همین دعوت شکل گرفت، متکلمانی چون امام محمد غزالی و فیلسوفانی چون ابن‌رشد درباره نسبت عقل و دین بحث‌های جدی داشته‌اند، حتی اختلاف آنان نیز نشان می‌دهد که مسئله، اصل عقل نیست، بلکه حدود و جایگاه آن است.

برخی متکلمان مسیحی و گروهی از متکلمان مسلمان و اهل‌حدیث و سلفی‌ها فلسفه را ناسازگار با دین می‌دانند. برخی با تفکر عقلی مستقل مخالفند و برخی نیز میان فلسفه یا روش عقلی با برخی آراء بعضی از فیلسوفان خلط کرده‌اند، حق این است که حجیت عقل ذاتی است و هیچ دین و آیین و مکتبی نمی‌تواند تفکر عقلی را منع کند.

آیا روش عقلی تنها راه معرفت است؟ نکته مهم اینجاست؛ اسلام روش عقلی را می‌پذیرد، اما آن را تنها منبع معرفت نمی‌داند، کنار عقل، وحی نیز منبع شناخت است. جالب آنکه خود فلسفه نیز مدعی انحصار روش عقلی نیست، در مباحث معرفت‌شناسی، بسیاری از فیلسوفان به محدودیت‌های عقل نظری اذعان کرده‌اند و درباره نقش تجربه، شهود و ایمان بحث کرده‌اند.

بنابراین فلسفه بلکه دانشی با مکاتب گوناگون است. میان مکاتب فلسفی، مواضع مشترک اندکی وجود دارد؛ اما روش عقلانی وجه مشترک آنهاست. اسلام با روش عقلانی نه‌تنها ناسازگار نیست، بلکه آن را تأیید و تشویق می‌کند، اختلاف‌ها معمولاً در نتایج و پیش‌فرض‌هاست، نه در اصل تعقل، اسلام عقل را می‌پذیرد، اما آن را کنار وحی می‌نشاند، نه در برابر آن.

حاصل سخن اینکه اسلام با فلسفه به‌عنوان روش عقلانی سازگار است؛ اما ممکن است با برخی مکاتب یا آراء برخی فیلسوفان ناسازگار باشد.

یادداشت از: محمد فنایی‌اشکوری، استاد فلسفه و عرفان تطبیقی

انتهای پیام/+