به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، انتشار سالانه لیست ثروتمندان ترکیه، هر ساله توجه رسانه‌ها و محافل اقتصادی این کشور را به سوی خود جلب می‌کند. امسال هم مجله فوربس لیست «ثروتمندترین افراد ترکیه» و پیشبینی رشد ثروت آنها برای سال 2026 را اعلام کرد. 

لیست جدید فوربس به ما می‌گوید، هنوز هم مقام نخست در اختیار تولیدکننده و تاجر بزرگ صنایع غذایی، مراد اولکر است. او چند سالی است که ثروت و اموال خود را از دیگر اعضای خانواده جدا کرده و حالا به تنهایی با ثروت 5.3 میلیارد دلار در صدر این فهرست قرار دارد.

تحلیلگران اقتصادی، از تداوم صدرنشینی اولکر در لیست ثروتمندان ترکیه تعجب نکردند. چرا که او از صنایع شکلات‌سازی و کیک و بیسکویت گرفته تا صنایع گوشت و مواد پروتئینی، قلمروی گسترده‌ای در اختیار دارد. اما عامل شگفتی ساز این لیست، مهندس جوانی است که با دو ویژگی خود، شناخته می‌شود: سلجوق بیرقدار داماد کوچک رئیس جمهور ترکیه و تولید‌کننده پهپادهای بایکار.

نه ثروتش را پنهان کرد، نه از مالیات گریخت

اقلیت کوچکی از ثروتمندان ترکیه، هم میزان پرداخت مالیات سالانه به دولت و هم میزان ثروت خود را از چشم رسانه‌ها و افکار عمومی پنهان می‌کنند. اما به طور معمول، رسم بر این است که ثروتمندان این کشور، با اعلام آمار و ارقام، در برابر رقبایشان قدرت نمایی کنند. سلجوق بیرقدار نیز از این سنت پیروی کرده و آمار و اطلاعات درآمد و ثروت خود را در اختیار فوربس و دیگر رسانه‌ها گذاشته است.

بر اساس اطلاعات فوربس، رئیس هیئت مدیره صنایع پهپادسازی بایکار با ثروت شخصی 2.7 میلیارد دلار، حالا به عنوان نهمین فرد ثروتمند ترکیه شناخته شده است. 

این نخستین بار است که فردی خارج از حوزه‌های انرژی، ساخت و ساز و خرده فروشی، وارد این لیست می‌شود. نکته مهم دیگر این است که بیرقدار، ثروت خود را تنها در عرض 10 سال به دست آورده و برخلاف دیگر ثروتمندان و کارآفرینان ترکیه، میراث خانوادگی نقشی در ثروتمندشدن او نداشته است.

این در حالی است که بدون استثنا، از مراد اولکر گرفته تا همه اعضای خاندان‌های قوچ، سابانجی، شاهنگ و دیگران، ثروت در چند دهه انباشته شده و از نسل‌های قبلی به نسل کنونی منتقل شده است.
10 نفر اول لیست ثروتمندان ترکیه عبارتند از: 
1.مراد اولکر - 5.3 میلیارد دلار.
2.شعبان جمیل کازانجی 5.1 میلیارد دلار.
3.ارمان الیجاک 3.7 میلیارد دلار.
4.فریدون گچگل - 3.4 میلیارد دلار.
5.فرید فایق شاهنک - 3.1 میلیارد دلار.
6.سماحت سویم آرسل 3.1 میلیارد دلار.
7.فیلیز شاهنک - 2.9 میلیارد دلار.
8.مصطفی رحمی قوچ - 2.7 میلیارد دلار.
9.سلجوق بیرقدار - 2.7 میلیارد دلار.
10.مهمت سینان تارا - 2.6 میلیارد دلار.

حالا سوال اینجاست: این تابلو، چه چیزی در مورد اقتصاد ترکیه به ما می‌گوید؟ در پاسخ باید گفت: پیش از هر چیزی شاهد نوعی تمرکزِ بخشی در این لیست هستیم. چرا که 10 رتبه برتر تحت سلطه این موارد هستند: غذا و خرده‌فروشی (مراد اولکر)، انرژی (شعبان جمیل کازانچی)، ساخت و ساز و زیرساخت (ارمان ایلیچاک)، شرکت‌های بزرگ سنتی و خانوادگی (به عنوان مثال قوچ و شاهنک).

چنین چیزی به این معنی است که انباشت ثروت و سرمایه ترکیه همچنان تحت تسلط اقتصاد قدیمی در شرکت‌های ساختمانی، انرژی، غذا و هلدینگ‌های خانوادگی است.

نکته دوم، این است که – به استثنای بیرقدار – هنوز هم مدل رشد و انباشت ثروت در ترکیه، مبتنی بر دارایی‌های صنعتی، زیرساخت‌ها و مصرف داخلی است، نه پلتفرم‌های دیجیتال، فین‌تک، بیوتکنولوژی یا شرکت‌های نرم‌افزاری جهانی.

تنها استثنای این لیست، سلجوق بیرقدار است که نه از یک مسیر سنتی و قدیمی، بلکه از مسیر فن آوری مدرن دفاعی ثروت جمع می کند. برخی از رسانه‌های ترکیه می‌گویند، بیرقدار به خاطر نسبت خانوادگی با شخص رئیس جمهور، از رانت‌های عظیم تشویق مالی و تسهیلات بانکی ارزان قیمت برخوردار شده است.

اما خود او بارها این موضوع را تکذیب کرده و می‌گوید: نه تنها رانتی دریافت نکرده، بلکه هزاران نفر را به استخدام خود درآورده و مبالغ کلان مالیات سالیانه را نیز بدون تبعیض و مانند دیگر ثروتمندان، پرداخت کرده است.

اما رهبران احزاب سیاسی مخالف اردوغان بر این باورند که از خود رئیس جمهور گرفته تا وزارت امور خارجه، وزارت دفاع، سرویس اطلاعاتی میت و کل دستگاه‌های رسانه‌ای تحت امر حزب حاکم، برای فروش محصولات بیرقدار، بازاریابی، شبکه‌سازی، برندسازی و تبلیغات کرده‌اند و نباید نقش این عوامل مهم را نادیده گرفت. 

تحلیلگران فوربس نیز معتقدند که حضور بیرقدار در لیست ثروتمندان ترکیه موضوع مهمی است و نشان داده که ظهور فناوری دفاعی به عنوان یک موتور جدید انباشت ثروت و رشد صنعتی مبتنی بر صادرات به جای مصرف داخلی در ترکیه مهم است. با این حال، او هنوز هم استثنا است و قاعده نیست.

در مجموع و درباره انواع گروه‌ها و عوامل ثروت ساز در لیست 10 ثروتمند برتر ترکیه باید گفت: 
الف) هلدینگ و شرکت‌های بزرگ سنتی - خانوادگی، با وجود نوسانات ارزی، توانستند تداوم نهادی و تاب‌آوری سرمایه را به نمایش بگذارند. 
ب) انباشت ثروت در بخش انرژی، شامل واردات نفت و گاز، پتروشیمی، انتقال و توزیع، یک قلمرو پولساز مهم در ترکیه است و افزایش ثروت در بخش انرژی، نشان‌دهنده‌ تاب‌آوری زیرساخت‌ها و اهمیت ترانزیتی ترکیه است.

ج) گسترش صادرات دفاعی و فناوری پیشرفته، برای ترکیه موضوعی امیدبخش است و موفقیت در زمینه پهپاد (به ویژه پلتفرم‌های بیرقدار TB2، آکینجی و قزل الما) تقاضای جهانی ایجاد کرد و اکنون، صادرات دفاعی در حال تبدیل شدن به یک حوزه رشد استراتژیک است.

با این حال، به وضوح می‌توان دید که هم در بخش انرژی و هم در حوزه صنایع دفاعی، راه برای مداخله دولت، رانت پروری و لطمه زدن به چهارچوب رقابت آزاد، هموار است. 

در ذکر مهمترین آسیب‌های نظام اقتصادی که از دل تحلیل جدول 10 ثروتمند برتر ترکیه به دست آمده، می‌توان به این موارد مهم اشاره کرد: مشکلات و موانع بزرگ در جذب سرمایه گذار خارجی، غیبت بنیانگذاران نرم‌افزارهای جهانی، دور ماندن ترکیه از استارتاپ‌های هوش مصنوعی، محدودیت فضا برای فعالیت کارآفرینان زیست‌فناوری، غیبت یونیکورن‌های مبتنی بر پلتفرم و تداوم فاصله و شکاف عمیق بین دانشگاه و صنعت – تجارت.

باید این نکته را هم در نظر داشت که دو بخش بسیار مهم انباشت ثروت در ترکیه یعنی ساخت‌وساز و انرژی، همیشه در رونق و سوددهی نیستند و به خاطر وابستگی رشد به کانال‌های دولتی و همچنین آسیب‌پذیری در برابر انقباض مالی و تورم، گاهی دچار ورشکستگی و مشکلات بزرگ می‌شوند.

چرا ثروتمندان جدید ظهور نمی‌کنند؟

روزنامه اقتصادی دنیا گازته چاپ آنکارا، در گزارشی به این موضوع پرداخته که چرا لیست ثروتمندان در ترکیه تقریباً ثابت است و تغییرات جدیدی روی نمی‌دهد. در پاسخ به این اشاره شده که دلایل و آسیب‌های ساختاری در این ماجرا نقش دارند و مهمترین دلیل، بی‌ثباتی اقتصاد کلان ترکیه به ویژه در 8 سال اخیر است.

آسیب‌هایی همچون تورم بالا، نوسانات ارزی، غیرقابل پیش‌بینی بودن سیاست‌ها و همچنین سیاست گذاری‌های غلط و رویکردهای رانتی – گزینشی در بانک‌ها، همچنان در حال لطمه زدن به اقتصاد ترکیه هستند و این موارد، سرمایه‌گذاری بلندمدت در حوزه‌های جدید ثروت به ویژه در بخش فناوری را ناممکن می‌کند.

در چنین فضایی، ترکیه همچنان در حوزه فرار مغزها آسیب‌پذیر است و بسیاری از نخبگان، این کشور را ترک کرده و به این مقاصد مهاجرت می‌کنند: کشورهای اتحادیه اروپا، انگلیس، امارات متحده عربی و آمریکا. 

در بخش بعدی گزارش، به این موضوع خواهیم پرداخت که سناریوهای محتمل در خصوص انباشت ثروت در ترکیه کدامند و مقایسه لیست 10 ثروتمند برتر ترکیه در سال 2026 میلادی با لیست 2016 میلادی، درباره تحولات اقتصادی 10 سال اخیر این کشور، چه نکاتی را بیان می‌کند.
ادامه دارد....

انتهای پیام/