به گزارش خبرگزاری تسنیم، تداوم روزهای ناسالم و تعطیلی‌های مکرر در تهران نشان می‌دهد بحران آلودگی هوا از مرحله هشدار گذشته و به یک معضل ساختاری تبدیل شده است؛ با وجود تدوین قوانین و برنامه‌های متعدد، ضعف در اجرای سیاست‌های حمل‌ونقل عمومی و نوسازی خودروهای فرسوده همچنان مانع اصلی بهبود کیفیت هوای پایتخت است.

آلودگی هوا در تهران به واقعیتی مزمن در زیست روزمره شهروندان تبدیل شده است. هر سال با آغاز فصل سرد، شاخص کیفیت هوا در محدوده ناسالم قرار می‌گیرد، مدارس و ادارات تعطیل می‌شوند و توصیه به استفاده از ماسک و کاهش تردد در دستور کار قرار می‌گیرد. اما پرسش اساسی این است که چرا با وجود تصویب قوانین متعدد و طرح‌های مختلف، راهکارهای مقابله با آلودگی هوا به‌صورت مؤثر و پایدار اجرا نمی‌شود؟

کارشناسان حوزه محیط زیست سهم عمده‌ای از آلودگی هوای تهران را ناشی از منابع متحرک، به‌ویژه خودروها و موتورسیکلت‌ها می‌دانند. تمرکز بالای جمعیت، وابستگی شدید به خودرو شخصی و فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل، ترکیبی از عوامل را ایجاد کرده که خروجی آن هوایی آلوده و تهدیدکننده سلامت عمومی است. با این حال، سیاست‌گذاری‌ها در حوزه حمل‌ونقل عمومی و نوسازی ناوگان فرسوده، آن‌گونه که باید، به مرحله اجرا و اثربخشی نرسیده است.

یکی از چالش‌های اساسی، توسعه ناکافی و ناپایدار حمل‌ونقل عمومی است. مترو و اتوبوس به‌عنوان ستون‌های اصلی جابه‌جایی شهری، هنوز نتوانسته‌اند پاسخگوی کامل نیاز جمعیت میلیونی پایتخت باشند. کمبود واگن‌های مترو، فرسودگی بخشی از ناوگان اتوبوسرانی و فاصله زمانی طولانی در برخی خطوط، موجب می‌شود شهروندان برای صرفه‌جویی در زمان، استفاده از خودرو شخصی را ترجیح دهند. وقتی حمل‌ونقل عمومی از نظر سرعت، دسترسی و کیفیت خدمات جذاب نباشد، انتظار کاهش تردد خودروهای شخصی واقع‌بینانه نیست.

از سوی دیگر، سیاست‌های محدودکننده مانند طرح‌های ترافیکی اگرچه در کوتاه‌مدت می‌تواند بخشی از تردد را مدیریت کند، اما بدون تقویت زیرساخت‌های جایگزین، اثر پایداری نخواهد داشت. شهروندی که دسترسی مناسب به مترو یا اتوبوس ندارد، ناچار است هزینه ورود به محدوده طرح را بپردازد یا مسیرهای جایگزین را انتخاب کند. در چنین شرایطی، اصل مسئله یعنی کاهش تولید آلاینده‌ها حل نمی‌شود.

مسئله خودروهای فرسوده نیز یکی از گره‌های کور این بحران است. تعداد قابل توجهی از خودروها و موتورسیکلت‌های در حال تردد در تهران، عمری بیش از استاندارد دارند و مصرف سوخت و میزان آلایندگی آن‌ها چند برابر خودروهای جدید است. برنامه‌های اسقاط و نوسازی طی سال‌های گذشته با فراز و نشیب‌های فراوان همراه بوده و به دلیل کمبود مشوق‌های اقتصادی، مشکلات تأمین منابع و ناهماهنگی میان دستگاه‌ها، به اهداف تعیین‌شده نرسیده است. برای بسیاری از مالکان خودروهای فرسوده، هزینه جایگزینی وسیله نقلیه جدید فراتر از توان مالی است و تسهیلات ارائه‌شده نیز کافی و جذاب نیست.

در کنار خودروهای سواری، موتورسیکلت‌های کاربراتوری سهم قابل توجهی در تولید آلاینده‌های خطرناک دارند. هرچند برنامه‌هایی برای جایگزینی آن‌ها با مدل‌های برقی یا کم‌مصرف مطرح شده، اما اجرای گسترده این طرح‌ها با موانع مالی و زیرساختی روبه‌روست. نبود ایستگاه‌های کافی شارژ و قیمت بالای موتورسیکلت‌های برقی، استقبال عمومی را محدود کرده است. در نتیجه، بخش مهمی از ناوگان موتوری همچنان با فناوری‌های قدیمی در سطح شهر تردد می‌کند.

عامل دیگر، ناهماهنگی میان نهادهای مسئول است. مدیریت آلودگی هوا در تهران نیازمند همکاری شهرداری، دولت، پلیس راهور و نهادهای محیط‌زیستی است. هرگونه خلأ در هماهنگی، موجب تأخیر یا تداخل در اجرای برنامه‌ها می‌شود. تجربه سال‌های گذشته نشان داده که تصویب قانون بدون ضمانت اجرایی و تأمین منابع مالی پایدار، به بهبود ملموس کیفیت هوا منجر نمی‌شود.

همچنین باید به مسئله فرهنگ ترافیکی و الگوی مصرف سوخت توجه کرد. استفاده گسترده از خودرو شخصی نه‌تنها به دلیل ضعف حمل‌ونقل عمومی، بلکه گاه ناشی از ترجیح فرهنگی به خودروی شخصی به‌عنوان نماد رفاه و راحتی است. تغییر این الگو نیازمند سیاست‌های تشویقی، اطلاع‌رسانی گسترده و ایجاد مزیت واقعی برای استفاده از حمل‌ونقل عمومی است. تجربه شهرهای موفق جهان نشان می‌دهد که ترکیب توسعه زیرساخت، قیمت‌گذاری هوشمند سوخت و عوارض شهری و ارتقای کیفیت خدمات عمومی، می‌تواند رفتار شهروندان را به‌تدریج تغییر دهد.

افزایش بیماری‌های قلبی و ریوی، کاهش بهره‌وری نیروی کار، رشد هزینه‌های درمانی و آسیب به کودکان و سالمندان، تنها بخشی از تبعات این بحران است. هر روز تأخیر در اجرای راهکارهای مؤثر، به معنای تحمیل هزینه‌های جدید به نظام سلامت و اقتصاد کشور است.

برای خروج از این چرخه تکراری، باید از رویکردهای مقطعی فاصله گرفت و برنامه‌ای جامع، زمان‌بندی‌شده و مبتنی بر تأمین مالی پایدار تدوین و اجرا کرد. توسعه سریع و کیفی حمل‌ونقل عمومی، ارائه تسهیلات واقعی برای اسقاط خودروهای فرسوده، حمایت از تولید و واردات خودروهای کم‌مصرف و برقی و نظارت جدی بر استانداردهای سوخت، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به کاهش محسوس آلاینده‌ها منجر شود. مهم‌تر از همه، اجرای بی‌وقفه و مستمر این سیاست‌هاست؛ نه آنکه هر سال با آغاز فصل سرد، تنها به تعطیلی‌های موقت بسنده شود.

تهران سال‌هاست با هوایی خاکستری نفس می‌کشد و شهروندانش بهای سنگین این تعلل را با سلامت خود می‌پردازند. اگر اراده‌ای جدی برای عبور از ملاحظات کوتاه‌مدت و اجرای کامل قوانین موجود شکل نگیرد، بحران آلودگی هوا همچنان به‌عنوان زخمی باز بر پیکر پایتخت باقی خواهد ماند. اکنون زمان آن رسیده است که تصمیم‌های دشوار اما ضروری اتخاذ شود تا حق تنفس سالم، به مطالبه‌ای محقق‌شده برای شهروندان بدل گردد.

یادداشت از حمیده عبدالهی، فعال رسانه و خبرنگار

انتهای پیام/