چالشها و چشمانداز آینده زندگی عشایری؛ آیا کوچ عشایر باقی خواهد ماند؟
- اخبار استانها
- اخبار ایلام
- 04 اسفند 1404 - 12:06
به گزارش خبرگزاری تسنیم از ایلام، جامعه عشایری ایران، تنها یک شیوه معیشت سنتی یا یک سبک زندگی کوچنشینی نیست؛ بلکه بخشی ریشهدار از هویت تاریخی، فرهنگی و اقتصادی کشور به شمار میرود که در طول قرنها نقش مهمی در شکلگیری امنیت غذایی، حفظ فرهنگ بومی و توسعه اقتصاد مناطق کمترتوسعهیافته ایفا کرده است. در استان ایلام، این نقش پررنگتر و ملموستر است؛ استانی که جغرافیای کوهستانی، اقلیم متنوع و پراکندگی سکونتگاهها باعث شده جامعه عشایری در آن نهتنها یک گروه جمعیتی، بلکه یکی از پایههای اصلی اقتصاد تولیدی و فرهنگ اجتماعی منطقه محسوب شود.
عشایر ایلام سالهاست در سختترین شرایط جغرافیایی و اقلیمی، چرخه تولید را در حوزه دامپروری، کشاورزی محدود کوهستانی و صنایع دستی بومی حفظ کردهاند. تولید گوشت، لبنیات، پشم، عسل و فرآوردههای سنتی، تنها بخشی از سهم این جامعه در اقتصاد استان است؛ سهمی که اگرچه از نظر جمعیتی محدود به نظر میرسد، اما از منظر ارزش افزوده اقتصادی و امنیت غذایی، نقشی فراتر از وزن جمعیتی خود ایفا میکند. آمارهای رسمی نشان میدهد که جامعه عشایری استان با وجود آنکه حدود 11 درصد از جمعیت استان را تشکیل میدهد، سهم قابل توجهی در تولیدات دامی و محصولات کشاورزی منطقه دارد؛ موضوعی که اهمیت برنامهریزی دقیق برای حمایت از این جامعه تولیدکننده را بیش از پیش نمایان میسازد.
در دهههای اخیر، جامعه عشایری ایران نیز مانند بسیاری از جوامع سنتی جهان با مجموعهای از چالشهای جدید مواجه شده است؛ چالشهایی که بخشی از آن ناشی از تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آبی، افزایش هزینههای تولید و بخشی دیگر ناشی از تحولات ساختاری اقتصاد کشاورزی و دامپروری است. در کنار این موارد، مسائل زیرساختی نیز همچنان از مهمترین دغدغههای این جامعه به شمار میرود. دسترسی به خدمات درمانی، آموزش پایدار، راههای ارتباطی مناسب، خدمات دامپزشکی و بازار فروش مستقیم محصولات، از جمله نیازهایی است که تأمین آنها میتواند نقش مهمی در پایداری زندگی عشایری داشته باشد.
از سوی دیگر، سیاستهای توسعهای کشور نیز در سالهای اخیر به سمت تقویت اقتصاد مناطق روستایی و عشایری حرکت کرده است. برنامههای توسعهای دولت و دستگاههای اجرایی بر این اصل استوار شده که توانمندسازی اقتصادی عشایر، نه تنها موجب افزایش تولید داخلی میشود، بلکه میتواند به تثبیت جمعیت در مناطق مرزی، کاهش مهاجرتهای ناخواسته و تقویت امنیت اقتصادی و اجتماعی کشور کمک کند. در این میان، ایجاد زیرساختهای زیربنایی در مناطق ییلاقی و قشلاقی، توسعه خدمات بهداشتی و درمانی سیار، حمایت از آموزش دانشآموزان عشایری و همچنین ساماندهی بازار فروش محصولات عشایری از مهمترین محورهای برنامهریزی در این حوزه محسوب میشود.
با توجه به همین اهمیت راهبردی، گفتوگویی تفصیلی با مسئولان حوزه امور عشایر استان ایلام انجام شده است تا ابعاد مختلف برنامههای توسعهای این حوزه، وضعیت معیشت عشایر، چالشهای پیشرو و چشمانداز آینده این جامعه بررسی شود. در این گفتوگو، موضوعاتی همچون نقش عشایر در اقتصاد استان، وضعیت خدمات درمانی و آموزشی، حمایتهای اشتغالزایی، توسعه صنایع تبدیلی و همچنین برنامههای فرهنگی برای حفظ هویت عشایری مورد بررسی قرار گرفته است.
در شرایطی که اقتصاد کشور با چالشهای متعددی روبهرو است، توجه به ظرفیتهای تولیدی عشایر میتواند یکی از راهکارهای مهم برای تقویت اقتصاد مقاومتی و افزایش تابآوری اقتصادی باشد. از همین رو، تقویت بازار فروش مستقیم محصولات عشایری، حذف واسطههای غیرضروری، توسعه صنایع فرآوری و ایجاد برندهای بومی از جمله موضوعاتی است که میتواند به افزایش درآمد خانوارهای عشایری کمک کند.
در ادامه، مشروح گفتوگو درباره مهمترین برنامهها، اولویتهای توسعهای و چالشهای پیشروی جامعه عشایری استان ایلام را میخوانید.
با توجه به جایگاه ویژه عشایر در اقتصاد و فرهنگ استان ایلام، مهمترین اولویتها و چشمانداز اداره کل امور عشایر در دوره مسئولیت شما چیست؟
یاسمی: با توجه به نقش محوری جامعه عشایری در اقتصاد و فرهنگ استان، مهمترین اولویت و چشمانداز این اداره پشتیبانی همهجانبه از عشایر جهت افزایش درآمد و به تبع آن، ارتقاء تولید محصولات دامی و صنایع دستی عشایری است. کلیه برنامهریزیهای این اداره در راستای تحقق دو هدف کلیدی متمرکز شده است. نخست، تقویت بنیه اقتصادی خانوار عشایری از طریق تسهیل دسترسی به منابع و بازار، و دوم، توسعه و ایجاد زیرساختهای اساسی مورد نیاز در مناطق سکونت عشایری که لازمهی دستیابی به افزایش سطح تولیدات باکیفیت است.
تمرکز ما بر ایجاد بستری پایدار است که در آن، ظرفیتهای اقتصادی عشایر به شکل مؤثرتری فعال شده و خدماترسانی زیربنایی به مناطق ییلاقی و قشلاقی با جدیت دنبال شود.
تعداد تقریبی خانوارهای عشایری استان ایلام چقدر است؟ آیا آمار دقیقی از میزان کوچ و مسیرهای اصلی کوچ در دست است؟
یاسمی: 9,736 خانوار عشایری در استان با جمعیتی بالغ بر 60 هزار نفر، حدود 11 درصد از جمعیت کل استان را تشکیل میدهد. شبکه گستردهای از راههای عشایری به طول تقریبی 2,500 کیلومتر در سطح استان برای تسهیل تردد این جامعه زحمتکش فراهم شده است. این راهها مسیر اصلی تردد و کوچ حدود 20 ایل در استان هستند که ارتباطدهنده مناطق قشلاقی و ییلاقی آنها میباشد. این زیرساختها در ساماندهی و خدماترسانی به کوچ عشایر اهمیت بالایی دارد.
نقش جامعه عشایری استان ایلام در تولیدات دامی (گوشت، لبنیات، پشم و...) و میزان سهم آنها در اقتصاد محلی چقدر است؟
یاسمی: عشایر با وجود داشتن 11 درصد از جمعیت کل استان، نقش بسیار چشمگیری در تولیدات اقتصادی استان ایفا میکند.عشایر این استان سالانه حدود 100 هزار تن در بخشهای مختلف تولیدی از جمله گوشت، لبنیات، پشم، عسل، روغن حیوانی و محصولات زراعی و باغی سهم دارد. ارزش اقتصادی این تولیدات سالانه نزدیک به 9,000 میلیارد تومان تخمین زده میشود که نشاندهنده ضریب بالای بهرهوری و اهمیت استراتژیک این شهرستان در سبد تولیدات استان است. این آمار، سهم اقتصادی استان را به طور قابل توجهی بالاتر از سهم جمعیتی آن نشان میدهد و بر لزوم توجه ویژه به زیرساختهای تولیدی این منطقه تأکید میکند.
دسترسی جامعه عشایری به خدمات درمانی سیار و ثابت چگونه ارزیابی میشود؟ برای پوششدهی بهتر مناطق دورافتاده چه برنامههایی دارید؟
یاسمی: در مناطق ییلاقی، دسترسی عشایر به خدمات درمانی از مرز 70 درصد عبور کرده است. با این حال، وضعیت در مناطق قشلاقی نیازمند توجه ویژه است، به طوری که دسترسی به خدمات درمانی در نوار مرزی قشلاقات استان، با کمتر از 50 درصد و در حدود 45 درصد، پایینتر ارزیابی شده است.
به منظور رفع این نقیصه و پوششدهی بهتر مناطق قشلاقی، برنامهریزیهای فصلی فشردهای در دستور کار قرار دارد. این امر از طریق تفاهمنامههای همکاری با دانشگاه علوم پزشکی استان و همچنین وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در سطح ملی و سازمان امور عشایر صورت پذیرفته است. این تفاهمنامهها پوششدهی خدمات درمانی ثابت و سیار را در مناطق قشلاقی براساس برنامهریزیهای دورهای در طول فصل، تضمین میکند.
در حوزه بهداشت دام، با پیگیریهای صورت گرفته و تفاهم با سازمان دامپزشکی کشور، خدمات سیار و ثابت دامپزشکی نیز بهطور جدی دنبال میشود. این خدمات شامل موارد حیاتی مانند واکسیناسیون دام و قرنطینه دامی در طول فصول مختلف است که در حوزه بهداشت دام، رسیدگیهای لازم در حال انجام است.
چالشهای اصلی تحصیل دانشآموزان عشایری (به ویژه در موضوع مدارس سیار و شبانهروزی) چیست و چه اقداماتی برای کاهش افت تحصیلی آنها انجام شده است؟
یاسمی: در راستای اجرای تعهدات مشترک با وزارت آموزش و پرورش و سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور، برنامهریزیهای دقیقی برای پوشش کامل نیازهای آموزشی دانشآموزان عشایر در مناطق ییلاقی و قشلاقی صورت گرفته است. بر اساس این تفاهمنامه، هدفگذاری شده است که تا پایان برنامه هفتم توسعه، تمامی مناطق عشایری به مدارس ثابت یا کانکسی استاندارد مجهز شوند. این اقدام در راستای جلوگیری از وقفه در روند تحصیل این قشر زحمتکش صورت میگیرد.
این برنامهریزیها شامل مناطقی نیز میشود که دانشآموزان به صورت پراکنده و حتی تکنفره در آنجا حضور دارند. در این موارد، با اعزام معلم عشایری و ایجاد کلاسهای سیار یا موقت (کانکسی) در مناطق قشلاقی، اطمینان حاصل شده است که هیچ دانشآموزی از حق تحصیل باز نماند.
در مقطع ابتدایی، تمرکز اصلی بر برقراری این زیرساختها در مناطق عشایری است و دانشآموزان مقاطع بالاتر، طبق روال جاری، برای ادامه تحصیل به مدارس ثابت شهری و روستایی مراجعه میکنند.
در خصوص اسکان عشایر و تأمین زیرساختهای اولیه (مانند برق (پنل خورشیدی) و گاز) در قشلاقها و ییلاقها، چه تسهیلاتی ارائه شده است؟
یاسمی: براساس نظرسنجی از جامعه عشایری استان، گرایش غالب این جامعه همچنان حفظ کوچ سنتی و مسیر ییلاق و قشلاق است. این نتایج حاکی از آن است که اکثریت قریب به اتفاق عشایر استان تمایل دارند به شیوهی سنتی زندگی و کوچ خود ادامه دهند.
در خصوص عشایری که تمایل به اسکان و یکجانشینی دارند، مسئولین استانی تأکید کردند که برنامهریزیهای لازم برای فراهمسازی زیرساختها صورت گرفته است، اما این فرآیند کاملاً اختیاری است و هیچگونه اجباری در کار نخواهد بود. اولویت اصلی بر این است که عشایر متقاضی اسکان، خودشان متقاضی این امر باشند تا روند با موفقیت و رضایت کامل انجام پذیرد.
در حال حاضر، استان دارای 20 کانون عشایری مصوب است که پیش از این برای اسکان عشایر برنامهریزی و تجهیز شدهاند. در این کانونها، امکانات اساسی از جمله آب، برق، راه و مخابرات به طور کامل فراهم شده و عشایر اسکانیافته از این خدمات بهرهمند هستند. به دلیل تمرکز اغلب عشایر استان بر کوچنشینی، تأکید بر این نکته ضروری است که برنامهریزی برای ارائه خدمات به عشایر در مناطق خارج از کانونهای اسکان رسمی (مناطق ییلاقی و قشلاقی) کماکان در اولویت خدماترسانی به عشایر کوچنده باقی خواهد ماند.
آیا برنامهای برای ساماندهی بازار فروش محصولات دامی و صنایع دستی عشایر وجود دارد تا واسطهها حذف شده و درآمد مستقیم آنها افزایش یابد؟
یاسمی: در راستای ساماندهی بازار فروش محصولات دامی و صنایع دستی جامعه بزرگ عشایر، پیگیریهای لازم با حمایت قاطع و مؤثر استاندار به عمل آمده است.در حال حاضر، اولویت اصلی در بخش عرضه، ایجاد یک بازارچه دائمی خرید مستقیم برای محصولات دامی است. در این راستا، اتحادیه تعاونیهای عشایری در حال تدارک مکانی مناسب برای کشتار روزانه دام و عرضه مستقیم گوشت قرمز به مصرفکنندگان محترم است. علاوه بر محصولات دامی، برای سایر محصولات صنایع دستی و فرآوردههای عشایر نیز محلی مناسب در دستور کار قرار گرفته است. این محل در تقاطع پیام نور واقع شده و سولهای متعلق به عشایر است که در حال حاضر در اختیار اموال تملیکی قرار دارد. بر اساس دستور صریح استاندار که اخیراً در جریان بازدید از محل مذکور صادر شده است، مقرر شد تا با جابهجایی اموال مستقر، محل مورد نظر به سرعت تجهیز و غرفهبندی شود تا بستری مناسب برای عرضه مستقیم و بدون واسطه تمامی محصولات عشایری فراهم شود.
میزان جذب تسهیلات اقتصاد مقاومتی یا طرحهای اشتغالزایی توسط جامعه عشایری در سال گذشته چقدر بوده است؟ مهمترین موانع پیش روی دریافت این تسهیلات چیست؟
یاسمی: در راستای حمایت از اشتغالزایی، امسال مبلغ 60 میلیارد تومان اعتبار از محل تسهیلات اشتغالزایی به استان تخصیص یافته است. بر اساس گزارشهای واصله، این اعتبارات تاکنون به شعب بانک معرفی شدهاند و نزدیک به 60 درصد از کل مبلغ تخصیصیافته، پرداخت شده است. مابقی تسهیلات نیز در مراحل پرداخت قرار دارد و روند اجرایی آن در جریان است. همچنین، در حوزه کشاورزی و دامپروری، موضوع تسهیلات خرید علوفه و همچنین آزادسازی نرخ ارز ترجیحی برای این منظور، در دستور کار قرار دارد و پیگیریهای لازم در این زمینهها در حال انجام است.
آیا طرحی برای ارزشافزوده بر محصولات عشایر (مثلاً فرآوری اولیه لبنیات در محل یا بستهبندی) در نظر گرفتهاید؟
یاسمی: یکی از مهمترین نواقص موجود، کمبود کشتارگاههای استاندارد با ظرفیت روزانه برای پشتیبانی از نیاز کشتار محصولات قرمز عشایر در سطح استان است. در حال حاضر، کشتارگاههای موجود عمدتاً در شهرستانهای ایوان، مهران و چرداول متمرکز هستند و این امر موجب افزایش هزینههای فروش محصولات عشایری در سایر مناطق میشود.
در همین راستا، اتحادیه تعاونی عشایری استان اعلام کرده است که برنامههایی برای برندسازی محصولات عشایری و ایجاد زیرساختهای لازم برای فرآوری این محصولات جهت عرضه بهتر در دست اقدام دارد.
برای تحقق این امر، اتحادیه درخواست مجوزهای لازم را از دستگاههای نظارتی مرتبط، از جمله سازمان صنعت، معدن و تجارت و جهاد کشاورزی، به شبکه تعاونی شهری ارائه داده است. امید است با اخذ مجوزهای مورد نیاز، زمینه برای توسعه اقتصادی و بهبود عرضه محصولات مرغوب عشایر فراهم آید.
اداره کل چه اقداماتی برای حفظ آداب، رسوم و هویت فرهنگی غنی جامعه عشایری استان انجام میدهد؟
سیاستهای سازمان امور عشایر در راستای حفظ آداب و رسوم و ارتقاء هویت فرهنگی غنی جامعه عشایری کشور، بر محورهای کلیدی توسعه زیرساختها، برنامههای فرهنگی و معرفی ظرفیتهای اقتصادی متمرکز شده است. یکی از اولویتهای اصلی این سازمان، حفظ فرهنگ اصیل عشایری در کنار حمایت از تولیدات اقتصادی آنان است. این مهم از طریق تقویت زیرساختهای لازم در مناطق عشایری پیگیری میشود.
همچنین، سازمان امور عشایر برنامههای ویژهای برای معرفی و ترویج فرهنگ عشایر در مناسبتهای ملی و کشوری در دستور کار دارد. در این راستا، برپایی نوروزگاهها به عنوان یکی از برنامههای محوری و هر ساله، جهت معرفی آداب و رسوم و شناساندن زیستبوم عشایر به عموم مردم در نظر گرفته شده است.
علاوه بر ابعاد فرهنگی، معرفی محصولات ارگانیک و تولیدات بومی عشایر از دیگر سرفصلهای مهم این سازمان است که پیشبینی میشود امسال با رونق بیشتری نسبت به سالهای گذشته اجرا شود.
انتهای پیام/180/