به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در دهه‌های پایانی سده سیزدهم قمری، امتیاز واگذاری انحصار تجارت تنباکو به خارجیان، چهره آشکار سلطه اقتصادی انگلیس در ایران بود. اعتراض مردم از جنوب تا شمال کشور، از حرم‌های مطهر تا بازارها، نشان داد که روح استقلال‌طلبی در کالبد امت زنده است. این جنبش مردمی، با صدور حکم تاریخی میرزای شیرازی شکلی الهی و منسجم یافت و به تعبیر بسیاری از مورخان، نخستین نهضت بزرگ دینی  و سیاسی در جهان اسلام علیه استعمار غرب لقب گرفت.

با شدت گرفتن اعتراض‌ها و دستگیری جمعی از علما از جمله مجتهد فال‌نصیری در شیراز، مردم به حرم شاه‌چراغ(ع) پناه بردند. یکی از منابع تاریخی نقل می‌کند:  وقتی صدای تیراندازی در صحن شاه‌چراغ(ع) پیچید، مردم فریاد زدند که ما پناه به دین آورده‌ایم، نه به حکومت. این حادثه سبب شد میرزای شیرازی، که در سامرا سکونت داشت با صدور نامه‌ای مستقیم به شاه قاجار واکنش نشان دهد. تاریخ این نامه، نوزدهم ذی‌الحجه 1308 قمری ذکر شده است. در این نامه میرزا با بیانی محترمانه اما هشدارآمیز خواستار لغو قرارداد امتیاز تنباکو شد. به روایت اسناد تاریخی، لحن نامه، هشدار پدرانه‌ای به شاه بود که سلطه بیگانه بر تجارت مسلمانان را مغایر با استقلال امت دانسته بود.

پژوهشگر معاصر، حجت‌الاسلام دکتر جواد بستان، در تحلیل این نامه می‌گوید: میرزا در سامرا بود، اما با این نامه نشان داد که مرجعیت شیعه فراتر از مرزهای جغرافیایی، ناظر بر سرنوشت امت اسلامی است و در برابر هرگونه سلطه خارجی سکوت نمی‌کند. اگرچه آزادی فال‌نصیری از نتایج مستقیم این نامه بود، اما شاه از لغو قرارداد امتناع ورزید و سرکوب اعتراضات مردمی شدت یافت.

تداوم هشدار و آغاز قیام معنوی

با تداوم فشارها، میرزای شیرازی بار دیگر به شاه نامه نوشت اما پاسخ همچنان بی‌اعتنایی بود. در چنین شرایطی، مرجع بزرگ شیعه به آخرین مرحله اقدام معنوی و اجتماعی دست زد. در ربیع‌الثانی 1309 قمری، حکم تاریخی خود را صادر کرد:  «الیوم استعمال تنباکو و توتون به ای نحو کان، در حکم محاربه با امام زمان (عج) است.» این فتوا، چنان‌که عالم برجسته مرحوم آیت‌الله سیدمحسن امین بعدها نوشت، مرز ایمان و سلطه را آشکار ساخت و نشان داد که در تفکر شیعی، دفاع از استقلال مسلمانان جزئی از ایمان است.

با صدور این فتوا، موجی از بیداری و هم‌صدایی در سراسر ایران شکل گرفت. مردم قلیان‌ها را کنار گذاشتند و از درون خانه و بازار تا دربار، حکم میرزا به اجرا درآمد. یکی از مورخان انگلیسی در گزارش خود نوشت:  «هر تنباکویی که در ایران وجود داشت، در یک شب به فرمان فقیهی که از فرسنگ‌ها دور حکم داده بود، بی‌ارزش شد.»یکی از علمای تهران در همان ایام خطاب به مردم گفته بود:این تحریم، نه ترک عادتی روزمره بلکه دفاع از کرامت امت است؛ هر کام تنباکو، کام استعمار را شیرین می‌کند. حتی در دربار، بنا به روایت تاریخی، قلیان‌ها جمع‌آوری و شکسته شد. این همبستگی عمومی نشان داد که قدرت اجتماعی ایمان و مرجعیت، توان مقابله با ساختار سلطه خارجی را دارد.

 لغو قرارداد و شکست استعمار

در پی گسترش اعتراضات و فشار اجتماعی، شاه قاجار ناگزیر از لغو قرارداد امتیاز با کمپانی رژی شد. با این تصمیم، نخستین شکست ساختارمند سیاست‌های استعماری در ایران رقم خورد. دکتر محمدرضا حکیمی، اندیشمند اسلامی، در تبیین پیام این رویداد می‌گوید: «تحریم تنباکو نخستین اعلان رسمی امت علیه امپریالیسم اقتصادی بود. این حکم نشان داد ایمان دینی می‌تواند سدی در برابر سلطه جهانی سرمایه شود.» به تعبیر برخی از مورخان،لغو امتیاز تنباکو نه صرفاً پیروزی اقتصادی بلکه پیروزی تفکر دینی در مدیریت استقلال سیاسی ملت مسلمان بود.

از دیدگاه فقه سیاسی شیعه، فتوای تحریم تنباکو بر پایه چند اصل محوری استوار بود؛ ابتدا صل نفی سبیل، خداوند در قرآن کریم می‌فرماید «لَنْ یَجْعَلَ اللّهُ لِلْکافِرینَ عَلَى الْمُؤْمِنینَ سَبیلاً»، بدین معنا که هیچ سلطه‌ای از سوی بیگانگان بر مسلمانان پذیرفتنی نیست. در مرحله بعد مسؤولیت اجتماعی فقیه قراردارد؛ فقیه جامع‌الشرایط در اندیشه شیعی، موظف است علاوه بر بیان احکام فردی، در برابر تهدیدهای جمعی امت نیز واکنش نشان دهد و در نهایت وحدت امت و مرجعیت؛ پیوند مردم با مرجع دینی، رمز اصلی اقتدار جامعه اسلامی و کلید پیروزی در برابر سلطه خارجی است. به گفته استاد حوزه و دانشگاه حجت‌الاسلام مرتضی رضایی، میرزای شیرازی با صدور این فتوا نشان داد که فقه شیعه خاموش و محدود به عبادات نیست؛ بلکه در نقطه تهدید استقلال مسلمانان، فقه به ابزار مقاومت بدل می‌شود.

تحریم تنباکو؛ الهیات مقاومت در عمل

در نگاه اندیشمندان معاصر، تحریم تنباکو را می‌توان نخستین تبلور الهیات مقاومت در جهان شیعه دانست. این الهیات بر پایه توحید اجتماعی شکل گرفته است. در این منطق، تسلیم در برابر سلطه بیگانه نوعی شرک رفتاری محسوب می‌شود. دکتر مجید متقی، پژوهشگر اندیشه سیاسی اسلام، در این پیوند می‌گوید:«میرزا تنباکو را تحریم نکرد، بلکه ذلت امت را تحریم کرد. او وابستگی اقتصادی را گونه‌ای از اسارت فکری می‌دانست که باید با ایمان و عمل جمعی شکسته شود.» به همین دلیل، تحریم تنباکو نه تنها اقتصاد استعماری را متوقف ساخت، بلکه به بازتعریف مفهوم استقلال در ذهن جامعه ایرانی انجامید.

تأثیر این جنبش تا دهه‌ها بعد ادامه یافت. بعدها روشنفکران دینی و علما، آن را الگویی برای مبارزات بعدی در نهضت مشروطه و قیام امام خمینی(ره) دانستند. به گفته علامه طباطبایی در المیزان،«فتوای میرزا، ایمان را به مسئولیت اجتماعی و سیاسی پیوند زد و راه مجاهدت در برابر استعمار را هم‌عرض بندگی خدا قرار داد.» همچنین، اندیشه استکبارستیزی در فقه شیعی از همین تجربه تاریخی تغذیه شد و در قرن بیستم به پایه فکری نهضت اسلامی ایران بدل گشت. تحریم تنباکو در واقع ابتدای سیر تاریخی بیداری اسلامی در برابر استکبار غربی بود. در این واقعه، مؤلفه‌هایی چون رهبری دینی، ایمان مردمی و دفاع از استقلال امت در کنار هم قرار گرفتند و نمونه‌ای موفق از مقاومت دینی در تاریخ جهان اسلام را رقم زدند. به تعبیر یکی از مورخان شیعه، میرزای شیرازی نشان داد که مرجعیت شیعه، نه فقط حافظ شریعت بلکه نگهبان عزت امت است. فتوای او نقطه عزیمت تاریخ مقاومت دینی در برابر استعمار است.

انتهای‌پیام/