به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، این روزها در ترکیه، یک دوباره در سطحی وسیع، سخن از ضرورت یادگیری و آموزش البفای ترکی عثمانی به میان آمده است.

اگر چه این موضوع؛ فعلا در دستور کار وزارت آموزش و نهادهای دولتی ترکیه نیست، اما شواهد نشان می‌دهد که تیم اردوغان، یک راهکار میانه برای این تحقق این هدف پیدا کرده است. این راهکار، عبارت است از سپردن بسیاری از مسئولیت‌ها و وظایف به آن دسته از انجمن‌ها و وقف‌هایی که در ظاهر به عنوان یکی از صدها و حتی هزاران نهاد مدنی فعال به نظر می‌رسند. اما در باطن، قطعه‌ای مجموعه غیردولتی قلمروی حزب عدالت و توسعه یا آکپارتی است. یعنی هر جا که دولت، برای انجام برخی اقدامات، از احتمال واکنش‌ها و حساسیت احزاب مخالفف احساس نگرانی می‌کند، آن وظیفه به یکی از نهادهای به ظاهر مدنی نزدیک به دولت، سپرده می‌شود.

حالا یادگیری زبان ترکی عثمانی هم، با همین مکانیسم مدیریت می‌شود و سکان هدیات این پروزه فرهنگی – اجتماعی و سیاسی، به نجم الدین بلال اردوغان پسر ارشد رییس جمهوری ترکیه سپرده شده است.

بلال اردوغان، در مراسم اهدای جوایز نواجوانان و دانش‌آموزانی که موفق به یادگیری زبان عثمانی شده‌اند؛ این اقدام را یک ضرورت فرهنگی حیاتی دانست و از همه شهروندان ترکیه خواست به یادگیری الفبای عثمانی اهتمام بورزند. حالا سوال اینجاست: چرا این موضوع در ترکیه حساس است و چرا خود دولت، به طور مستقیم برای آموزش این امر، وارد میدان نشده است؟ برای رسیدن به پاسخی روشن، ابتدا باید، مقدمه‌ای کوتاه در مورد زبان ترکی استانبولی و ترکی عثمانی را یادآوری کنیم.

آکپارتی و مسیر پرفراز و نشیب الفبای ترکی 

امروزه زبان ترکی استانبولی در ترکیه، با الفبای لاتینی نوشته می‌شد. این تصمیم، بخشی از دستورالعمل یک اقدام تاریخی و مشهور مصطفی کمال آتاترک موسس جمهوری ترکیه است که آن را در ادبیات سیاسی ترکیه «انقلاب حروف» می‌نامند. بر اساس این تصمیم، مصطفی کمال پاشا، ژنرال ارتش عثمانی که نظام خلافتی – سلطانی را منحل کرده و جمهوری را جایگزین آن کرد، الفبای عربی از زبان ترکی عثمانی برچیده شد و مدارس موظف شدند دانش‌آموزان را با الفبای جدید لاتینی آموزش دهند.

به زعم مصطفی کمال، این اقدام، می‌توانست توسعه ترکیه را سرعت بخشیده و این کشور را به غرب و جوامع پیشرفته دنیا شبیه و نزدیک کند! ولی به باور بسیاری از متخصصین حوزه‌های تاریخ، اندیشه و فرهنگ، آتاترک با این اقدام، ضربه مهلکی به ترکیه وارد کرد. 

ترک‌های ماوراءالنهر در دوران پیش از اسلام، از الفبای اورخون یا الفبای قدیمی گوک‌ترک، استفاده می‌کردند و این الفبا، توسط گوگ‌ترک‌ها و خوانین و خاقان‌های آن روزگار در میانه سده‌های 8 تا 10 میلادی استفاده می‌شد. تصور اغلب مورخان بر این است که در آن دوران، ترک‌ها این الفبا را از مسیحیان سُغدی‌ فرا گرفته‌اند. باستان‌شناسان می‌گویند، در تمام زبان‌های آلتایی مورد استفاده قرار گرفته است.

اما پس از ظهور اسلام، ترک‌ها نیز متون خود را به الفبای عربی تغییر دادند و در هر دو دوره سلجوقیان و عثمانیان، این روال ادامه یافت. اما از دوران موسوم به «انقلاب حروف» به این سو، الفبای عربی در ترکیه ممنوع شد و حالا تعداد کم شماری از دانشگاهیان؛ نخبگان، پژوهشگران و دانشجویان برجسته، می‌توانند یک متن ترکی عثمانی را به راحتی بخوانند. چنین چیزی به معنی یک گسست تاریخی بزرگ و محروم کردن جامعه، از متون قدیمی است.

از منظر معناشناسی سیاسی و دنیای نمادهای فرهنگی، الفبای عربی با تلاش کمالیست‌های سکولار راست افراطی، به عنوان نشانه‌ای از ارتجاع و عقب ماندگی عثمانی تلقی شد. صد البته در زیر پوست این مخالفت تند، دین ستیزی و مخالفت با قرآن و متون عربی نیز پنهان بود.

در نتیجه طی دوره‌های طولانی زمامداری سکولارها در ترکیه، کسی جرات نداشت از الفبای لاتینی انتقاد کند و زبان و الفبای ترکی عثمانی را به عنوان یک ارزش تاریخیو فرهنگی قلمداد کند. ولی حالا چند سالی است که حزب عدالت و توسعه، در حوزه الفبا، دو هدف جدی را دنبال می‌کند که البته حاکی از نگرش متناقض و عملگرایانه اردوغان در خصوص تضاد سیاست‌های داخلی و خارجی است. این دو هدف را می‌توان چنین خلاصه کرد:

1.تلاش برای ابداع یک الفبای ترکی لاتین مشترک برای همه کشورهای ترک زبان.

2.تلاش برای آموزش الفبای عربی به منظور آموزش زبان ترکی عثمانی قدیم به دانش‌آموزان دبیرستانی و دانشجویان.

بد نیست به این نکته نیز اشاره کنیم که برخی از روزنامه‌ها و انجمن‌های فرهنگی نزدیک به آکپارتی نیز در این چند سال، در حوزه آموزش الفبای ترکی عثمانی فعال شده‌اند. یکی از این جراید، ینی آکیت چاپ آنکارا است که به عنوان یکی از قدیمی‌ترین روزنامه‌های محافظه کاران، آشکارا از اندیشه بازکشت ترکیه به نظام خلافتی و سلطانی دفاع می‌کند و به موازات آن، هر هفته دو بار در ضمیمه، یک صفحه کامل را به آموزش زبان ترکی عثمانی اختصاص می‌دهد و تاکنون نزدیک به ششصد درس را منتشر کرده است. 

در تحلیل مفصل شورای روابط خارجی اروپا؛ به این اشاره شده که احیای الفبای عثمانی، نسان دهنده اشتیاق ترکیه برای استقلال استراتژیک پساغربی پیوند می‌دهد. همچنین موسسه آلمانی امور بین‌الملل و امنیت آن را به عنوان سیاستی نمادین در جهت تقویت روایت نئوعثمانی می‌داند.

حساسیت زدایی و هموارسازی جاده

بلال اردوغان پسر رییس جمهور ترکیه که قبلا در حوزه‌های تیراندازی با کمان، احیای بازی‌ها و ورزش‌های باستانی دوران عثمانی و برخی موضوعات دیگر اقداماتی انجام داده، حالا از یک نهاد فرهنگی به نام «انجمن جوانان حیرت» حمایت می‌کند. این انجمن؛ با اهدای جوایز کلان و ارائه هزینه‌های کمک تحصیلی و نظایر آن؛ برای آموزش زبان ترکی عثمانی، دوره‌های چند ماهه برگزار می‌کند.

بلال اردوغان در مراسم اهدای جوایز فارغ التحصیلان انجمن حیرت در استانبول اعلام کرد: «در گذشته، کسانی که می‌خواستند ترکی عثمانی را یاد بگیرند با انتقاد روبرو می‌شدند. اگر شهروندی می‌گفت؛ می‌خواهم متون نوشته شده با الفبای قدیمی را بخوانم، با طعنه و مقاومت روبرو می‌شد. اما حالا، این وضعیت عادی شده است. این برای ترکیه مهم است که با زبان، تاریخ و متون خود ارتباط برقرار کند. از نظر ما، میراث فرهنگی بخش مهمی از رویکرد آموزشی است. یادگیری ترکی عثمانی نه تنها از نظر تاریخی، بلکه به توسعه زبان نیز کمک می‌کند. یادگیری زبان‌های ترکی عثمانی، عربی و فارسی، واژگان دانش‌آموزان را غنی می‌کند و این انباشت دانش، یادگیری زبان‌های خارجی را نیز تسهیل می‌کند».

فرزند رییس جمهور ترکیه در ادامه افزود: «سلطان سیلمان پادشاه عثمانی، پانصد سال پیش، اشعار خود را به زبان ترکی عثمانی نوشته است. اگر حالا کسی بخواهد آن شعر را با همان الفبای قدیمی بخواند، آیا لطمه و آسیبی به کشور وارد می‌شود؟ فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی باید فراتر از بحث‌های سیاسی ارزیابی شوند. لازم است جوانان ما برای خواندن و درک متون تاریخی، از سنگ قبرها گرفته تا نسخه‌های خطی، مجهز شوند».

از دید متخصصین جامعه شناسی فرهنگی، هنگامی که مصطفی کمال آتاتورک، تنها 5 سال پس از تاسیس جمهوری و در در سال 1928 اصلاحات الفبای لاتین را بر مردم تحمیل کرد، یک گسست قاطع از گذشته عثمانی-اسلامی ایحاد شد که هدف اصلی آن، همسویی با اروپا و مدرنیزاسیون سکولار بود. اما در ترکیه امروز، حمایت از الفبای عثمانی اغلب با این دسته از اهداف سیاسی اردوغان و حزب او همپوشانی دارد.

روایت‌های فرهنگی نئوعثمانی، سیاست‌های هویتی محافظه‌کارانه-اسلامی، انتقاد از سکولاریسم سختگیرانه کمالیستی و تأکید بر «تداوم تمدنی». در چنین فضایی، بلال اردوغان نه فقط به عغنوان یک شهروند عادی، بلکه در مقام سکاندار بنیادهای آموزشی محافظه‌کار و شبکه‌های فرهنگی نزدیک به جریان سیاسی آکپارتی،
اهداف بزرگی را دنبال می‌کند.

در همین حال، یکی از اندیشمندان فقه و الهیات در ترکیه به نام خیرالدین کارامان، این اقدامات را راهی برای تقویت پایه‌های آموزشی عثمانی-اسلامی تلقی کرده و انتقاد مداوم حزب جمهوری خلق (ج.ه.پ) از افزایش کلاس‌های آموزش قرآن را معنی‌دار می‌داند.

انتهای پیام/