محمد مرادی، مشاور تربیتی و خانواده، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم در قزوین با اشاره به گرایش نوجوانان به سیگار اظهار کرد:  این موضوع صرفاً یک رفتار بد یا انتخاب آگاهانه نیست بلکه واکنشی پیچیده به تغییرات بیولوژیک مغز، فشارهای اجتماعی و بسترهای ژنتیکی است که نیازمند درک دقیق والدین و برنامه‌ریزی جامع در خانواده و مدرسه است.

وی در توضیح نقش محیط اجتماعی و همسالان تشریح کرد: در روان‌شناسی رشد نیاز به تعلق اجتماعی گاهی از حفظ سلامت فردی هم قوی‌تر است. برای بسیاری از نوجوانان پذیرفته شدن در جمع همسالان حیاتی است و آنها برای جلوگیری از طرد شدن یا برچسب خوردن به عنوان بچه مثبت، گاهی اقداماتی انجام می‌دهند که با انتخاب شخصی واقعی آنان تفاوت دارد. به همین دلیل کشیدن سیگار گاهی نمادی از بزرگ شدن، شجاعت یا خفن بودن در میان دوستان محسوب می‌شود و نه صرفاً یک تصمیم مستقل. این هم‌نوایی با گروه باعث می‌شود نوجوانان تحت فشار روانی ناشی از رد شدن یا انزوا قرار نگیرند و در عین حال به رفتارهای مخاطره‌آمیز گرایش پیدا کنند.

سیگار به عنوان مکانیسم دفاعی

وی ادامه داد: سیگار کشیدن در بسیاری از نوجوانان نوعی خوددرمانی برای کاهش فشارهای روان‌شناختی است. نوجوانانی که تحت استرس‌های تحصیلی، تنش‌های خانوادگی یا نوسانات عاطفی هستند، از نزدیک‌ترین ابزار موجود برای رسیدن به آرامش موقت استفاده می‌کنند،  در این شرایط سیگار به یک ابزار اعتراض خاموش و نشانه‌ای از استقلال تبدیل می‌شود و نوجوان احساس می‌کند با این رفتار می‌تواند دیده شود یا کنترل بخشی از زندگی خود را به دست گیرد. این رفتار در واقع پاسخی طبیعی به نیازهای روانی و هیجانی نوجوان است که اگر نادیده گرفته شود می‌تواند منجر به وابستگی جدی به نیکوتین شود.

 استعداد بیولوژیک برای وابستگی

مرادی به نقش ژنتیک در گرایش به نیکوتین اشاره کرد و افزود: طبق گزارش مؤسسه ملی سوءمصرف مواد آمریکا (NIDA) پنجاه تا هفتاد و پنج درصد تفاوت افراد در میزان وابستگی به نیکوتین در ژن‌های آنان نهفته است. به همین دلیل برخی نوجوانان تنها پس از چند نخ سیگار بسیار سریع‌تر و شدیدتر از دیگران به نیکوتین وابسته می‌شوند و ترک آن برایشان دشوارتر خواهد بود. این یافته‌ها نشان می‌دهد که جلوگیری از مصرف اولیه سیگار اهمیت زیادی دارد و پیشگیری باید از طریق آموزش، حمایت و کنترل محیطی صورت گیرد.

 نقشه راه خانواده‌ها در برابر سیگار

مشاور تربیتی و خانواده تأکید کرد: خانواده‌ها باید به جای جست‌وجو برای یافتن مقصر، به دنبال درک نیازهای برآورده نشده نوجوان باشند. ایجاد فضای امن برای گفت‌وگو و شنیدن دغدغه‌ها می‌تواند میل نوجوانان به خوددرمانی با نیکوتین را کاهش دهد. تغییر محیط خانه و تقویت مهارت‌های نه گفتن در فرزندان، سد دفاعی آنان را در برابر فشار همسالان تقویت می‌کند و توانایی مقاومت در مقابل وسوسه‌های اجتماعی را افزایش می‌دهد. همچنین برنامه‌ریزی طولانی‌مدت برای ایجاد روابط مثبت بین والدین و نوجوانان باعث می‌شود رفتارهای مخاطره‌آمیز کمتر بروز پیدا کنند و نوجوانان راه‌های سالم برای کاهش استرس و هیجان پیدا کنند.

 سایه خانواده : یادگیری از طریق مشاهده

مرادی درباره نقش والدین افزود: روان‌شناسی یادگیری تأکید می‌کند فرزندان آنگونه که والدین می‌خواهند نمی‌شوند بلکه همانگونه که والدین عمل می‌کنند، بزرگ می‌شوند. نوجوانی که در محیط خانه با والدین سیگاری بزرگ می‌شود نه تنها دسترسی فیزیکی آسان‌تری به سیگار دارد بلکه سد روانی او در برابر دخانیات نیز فرو ریخته است. آمار نشان می‌دهد احتمال سیگاری شدن این نوجوانان دو برابر دیگران است. بنابراین والدین به عنوان الگو باید رفتار سالم و پرهیز از دخانیات را در عمل نشان دهند تا نوجوانان مسیر مشابهی را دنبال نکنند.

هیجان از منطق پیشی می‌گیرد

کارشناس تربیت و خانواده درباره جنبه‌های عصب‌شناسی بیان کرد: مغز نوجوان شبیه خودرویی است که موتور قدرتمندی دارد اما ترمزهایش هنوز تقویت نشده‌اند. سیستم لیمبیک که مرکز پاداش و هیجان است در این سن بسیار فعال است در حالی که قشر پیش‌پیشانی که مرکز منطق و مهار رفتارهای تکانشی است هنوز به تکامل نرسیده است. این ناهماهنگی باعث می‌شود نوجوان برای تجربه لذت آنی و ترشح سریع دوپامین، خطرات بلندمدت سیگار را نادیده بگیرد. به همین دلیل نوجوانان گرایش طبیعی به رفتارهای هیجانی و ریسک‌پذیر دارند و والدین باید با آموزش مهارت‌های مدیریت هیجان و تصمیم‌گیری، آنان را هدایت کنند.

مرادی در پایان خاطرنشان کرد: گرایش نوجوانان به سیگار باید در بستر روان‌شناختی، اجتماعی و زیستی بررسی شود و هرگونه قضاوت صرفاً اخلاقی یا تنبیهی بی‌اثر است. درک نیازهای روانی نوجوانان، فراهم کردن گفت‌وگوی باز و صادقانه در خانواده، تقویت مهارت‌های تصمیم‌گیری و ایجاد محیطی که نوجوان احساس شنیده شدن کند، نقش مهمی در پیشگیری از گرایش به سیگار دارد. همچنین توجه به تأثیر ژنتیک و آموزش آگاهانه نوجوان درباره خطرات نیکوتین و اثرات بلندمدت آن، می‌تواند از ابتلا به وابستگی جلوگیری کند.

وی افزود: تربیت نوجوانان نیازمند صبر، پیگیری و الگوسازی رفتار سالم است. والدین با رفتار مثبت، حمایت روانی و ایجاد فضای امن می‌توانند تأثیر عمیقی بر تصمیمات نوجوانان داشته باشند و آنان را از مسیر خطرناک دخانیات دور نگه دارند. این اقدام نه تنها سلامت جسمانی بلکه سلامت روانی و اجتماعی نوجوانان را تضمین می‌کند و نقش خانواده را در شکل‌دهی به آینده آنها پررنگ‌تر می‌سازد.

انتهای پیام/