خبرگزاری تسنیم ـ نجمه صالحی*؛ در محلات قدیمی شهر، معمولاً گذرها تنگ و بازارها پرازدحام هستند و اغلب نیازهای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی ساکنان به شکل مؤثر تأمین نمی‌شود. فرصت‌های آموزشی محدود، عدم دسترسی به مراکز فرهنگی و نابرابری در بهره‌برداری از امکانات عمومی باعث شده تا توانمندی اجتماعی و اقتصادی محله‌ها به کار گرفته نشود. این شرایط یک پرسش اساسی را مطرح می‌کند: چگونه می‌توان سرمایه‌های فرهنگی و شبکه‌های موجود را به ابزارهایی برای ارتقای کیفیت زندگی و توسعه شهری تبدیل کرد؟

به نظر می‌رسد برخی نهادهای مرکزی، با وجود ظرفیت‌های معنوی، علمی و اقتصادی، هنوز نتوانسته‌اند پیوند لازم با نیازهای واقعی شهروندان را ایجاد کنند. شهر قم نمونه بارزی از مسأله‌ی یاد شده است، جایی که تراکم فعالیت‌های دینی و حضور زائران، فرصتی ارزشمند برای رشد اجتماعی، اقتصادی و آموزشی فراهم کرده است؛ اما بخشی از این ظرفیت‌ها به شکل مستقیم در خدمت حل مشکلات محلات پیرامونی قرار نمی‌گیرد. این شکاف میان «ظرفیت نمادین» و «اثربخشی عملی» نیازمند بررسی و راهکار است.

حرم حضرت معصومه(س)، به عنوان یک مرکز فرهنگی و علمی، شبکه‌ای از فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی را در شهر ایجاد کرده است. حضور طلاب، محققان و پژوهشگران در شهر قم، موجب شکل‌گیری مراکز علمی، کلاس‌های آموزشی و کارگاه‌های تخصصی در اطراف حرم شده و بازارهای محلی نیز با رشد گردشگری مذهبی فرصت‌های اقتصادی تازه‌ای یافته‌اند. با این حال، بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که بسیاری از نیازهای واقعی ساکنان محلات پیرامونی هنوز به شکل کامل پاسخ داده نمی‌شوند. فعالیت‌های حرم عمدتاً بر مناسک زیارتی متمرکز است و اثرگذاری آن بر توسعه محلی محدود مانده است.

از منظر قرآن، هدایت دینی نباید به گفتمان محدود شود؛ همان‌گونه که آیه «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا» بیان می‌کند، نهادهای دینی انتظار می‌رود نقش هدایتگر و توسعه‌دهنده اجتماعی داشته باشند. همچنین آیه «لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» تأکید دارد که دین باید عدالت و رفاه اجتماعی را به شکل عملی پیگیری کند. بر این اساس، ظرفیت‌های موجود در حرم می‌تواند به یک موتور فعال توسعه اجتماعی و تمدنی تبدیل شود، مشروط بر آن‌که برنامه‌ریزی‌ها و فعالیت‌ها به مسائل واقعی محلات متصل شوند.

تحقیقات نشان می‌دهد حرم دارای کارکردهای چندبعدی است؛ فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی، برگزاری دوره‌های علمی و پژوهشی، جذب طلاب و محققان، ایجاد کارگاه‌ها و کلاس‌های مهارتی برای جوانان محله‌ها، سازماندهی شبکه‌های داوطلبی، فعالیت‌های نیکوکارانه، برنامه‌های آموزشی بانوان و خانواده‌ها، ایجاد فرصت‌های شغلی، رونق بازارهای محلی، جذب سرمایه گردشگری و حمایت از کسب‌وکارهای مرتبط با زیارت، از جمله کارکردهای حرم حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها است.

با این حال، فعالیت‌ها به زائران موقت محدود شده و پوشش ساکنان دائمی کمتر است. همچنین فقدان هماهنگی میان مدیریت حرم و مدیریت شهری باعث شده بسیاری از پروژه‌ها کوتاه‌مدت و غیرپایدار باشند و بخش زیادی از امکانات آموزشی و فرهنگی محله‌های پیرامونی هنوز فعال نشده‌اند.

با توجه به شرایط موجود به نظر می‌رسد با ایجاد سازوکار نهادی مشترک میان تولیت حرم و مدیریت شهری برای اجرای پروژه‌های اجتماعی و آموزشی در محله‌ها، از جمله ارتقای فضاهای عمومی، کتابخانه‌ها و مراکز مشاوره و نیز توسعه شبکه‌های داوطلبی و آموزشی برای ارائه خدمات اجتماعی به ساکنان، نه تنها زائران، بلکه امکان تبدیل ظرفیت‌ها به اثر ملموس فراهم است. همچنین استفاده از ظرفیت رسانه‌ای و دیجیتال حرم برای اطلاع‌رسانی فعالیت‌های موفق و الگوسازی برای دیگر شهرها و ایجاد دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت مهارتی در محلات پیرامونی حرم و آموزش مهارت‌های اجتماعی به زنان و جوانان، می‌تواند توان اقتصادی و اجتماعی محله‌ها را افزایش دهد. از سوی دیگر ثبت فعالیت‌های داوطلبانه و نشر آنها در رسانه‌های دیجیتال، اثرگذاری اجتماعی را بهبود می‌بخشد و الگویی برای دیگر شهرهای مذهبی فراهم می‌کند.

به عبارتی، سرمایه‌های فرهنگی و دینی زمانی به سرمایه اجتماعی و توسعه شهری تبدیل می‌شوند که با برنامه‌ریزی و سازوکار نهادی هدایت شوند.

از منظر تاریخی، شهر قم همواره به واسطه حضور حرم، مرکزی علمی و فرهنگی بوده و توسعه شهری آن با فعالیت‌های حرم همراستا بوده است. حفظ و تقویت این همگرایی در شرایط کنونی، نیازمند بهره‌برداری هوشمندانه از منابع موجود و ایجاد پل میان ظرفیت‌های معنوی و نیازهای شهری است.

بایسته‌ی توجه است که حرم حضرت معصومه(س) می‌تواند به نمونه عملی توسعه شهری و اجتماعی مبتنی بر دین و فرهنگ تبدیل شود. این کار تنها با همگرایی نهادی، برنامه‌ریزی کاربردی و تمرکز بر نیازهای واقعی مردم ممکن است.

چنین الگویی، علاوه بر افزایش کیفیت زندگی ساکنان، نشان می‌دهد که نهادهای دینی چگونه می‌توانند در توسعه تمدنی شهرها و ایجاد عدالت اجتماعی نقش‌آفرین باشند، بدون آن‌که از رسالت معنوی خود دور شوند. البته واکاوی نقش معماران نیز در پیشرفت و توسعه جامعه متمدن، قابل تأمل است.

*مدرس حوزه و دانشگاه

انتهای پیام/