تسنیم: درباره الگوی این فقه نظام اقتصادی، به عنوان رشته اولی که آغاز کردید هم توضیحی بدهید. آیا الان می‌خواهید به سمت فقه نظام بروید یا همین الگو را از جهت علمی الگوی مناسب می‌دانید؟

نکته‌ای مهم را باید روشن کنم: ما اصطلاح «فقه نظام» را به کار نمی‌بریم، زیرا حقیقت آن هنوز به‌درستی تبیین نشده است. آنچه انجام می‌دهیم، ادامه همان مسیر اجتهادی رایج است؛ یعنی ابتدا باید شناخت دقیق موضوعات و بررسی احکام فقهی صورت گیرد. از ابتدای انقلاب تاکنون بسیاری به سمت نظام‌سازی حرکت کرده‌اند، اما جز مرحوم آیت‌الله صدر و معدودی دیگر، اغلب برداشت‌های ذوقی از روایات را به‌عنوان نظام مطلوب معرفی کرده‌اند. نقش فقه در این میان جلوگیری از چنین ذوقیات و تثبیت الگوی حجیت اصولی در تولیدات بعدی است. این کار دشوار است و ما نیز انتظار نداریم آثار کنونی اساتید مانند کتاب‌های آیت‌الله عندلیبی حرف آخر باشد. بلکه می‌دانیم فقیه باید همه مسائل مرتبط با تولید و توزیع را گردآوری و دسته‌بندی کند، به پرسش‌های نوپدید توجه داشته باشد و در عین حال، با تخصص فقهی خود از حدود فقه فراتر نرود.

تعامل با شورای انقلاب فرهنگی و مجلس

بخش دوم فعالیت‌های ما به همکاری با نظام و عرصه‌های اجرایی بین‌الملل مربوط می‌شود. نمونه‌ای از آن نقد سند اخلاق هوش مصنوعی یونسکو بود که با مشارکت اساتید حوزه انجام شد و نتایج آن به شورای انقلاب فرهنگی، شورای نگهبان و کمیسیون‌های پولی و بانکی مجلس ارائه شد. این روند همچنان ادامه دارد؛ در موضوعاتی چون رمزارزها و قراردادهای اختیار معامله در بورس نیز پیش از انتشار کتاب‌ها، بخش‌هایی از حاکمیت برای بررسی‌های فقهی به ما مراجعه کردند. بنابراین ارتباط مستمر برقرار است و تلاش می‌کنیم در قانون‌گذاری نیز به نتایج قطعی برسیم و همکاری‌ها را ادامه دهیم؛ همان‌گونه که اکنون در حوزه هوش مصنوعی در حال پیگیری است. در زمان مرحوم شهید رئیسی نیز شورای انقلاب فرهنگی به‌طور رسمی از حوزه درخواست بهره‌گیری از این دستاوردها داشت و این مسیر همچنان دنبال می‌شود.

فقه معاصر مسیری تازه را آغاز کرده است؛ مسیری که مورد توجه و تأیید مقام معظم رهبری نیز قرار گرفته است. ایشان بارها در جلسات خصوصی و چندین مرتبه به‌طور علنی از این حرکت یاد کرده‌اند، آن را تحسین کرده و به‌عنوان الگویی برای آینده حوزه معرفی کرده‌اند.

نکته پایانی در فقه معاصر به شیوه مدیریتی ویژه آن بازمی‌گردد. این دفتر امروز با بیش از صد پژوهشگر و استاد همکار، در فضایی کوچک اداره می‌شود. از آغاز سیاست ما بر حذف حضور فیزیکی و صفر کردن بوروکراسی‌های خسته‌کننده مراکز پژوهشی بود تا بتوانیم ظرفیت‌های علمی را به‌طور کامل به کار بگیریم. نتیجه آن، شبکه‌ای گسترده از همکاران است که بخشی در مشهد، بخشی در تهران، شیراز و اصفهان فعالیت دارند و این ساختار چابک امکان بهره‌گیری از توانمندی‌های علمی در سطح ملی و جهانی را فراهم کرده است.

تسنیم:‌ بیشتر تلاش کردید خود اساتید و شاگردهای آنها را پای کار بیاورید. درست است؟

در بخش غیر فقهی، همکاری ما با اساتید و محققان دانشگاهی بسیار گسترده‌تر بوده است؛ هرچند بسیاری از آنان را شخصاً نمی‌شناسیم، اما در کنار هم کار کردیم، تولیدات علمی شکل گرفت و آثارشان منتشر شد. این تجربه به‌عنوان یک مدل مدیریتی تثبیت شد. در کارسنجی‌ای که طی دو سال گذشته هم در حوزه علمیه و هم توسط نهادی بیرون از حوزه انجام شد، پس از بررسی همه بخش‌های حوزه، در گزارش رسمی اعلام شد که دفتر فقه معاصر بهترین و قوی‌ترین مجموعه در بهره‌گیری از نیروی انسانی خارج از سازمان است. این دستاورد بحمدالله تحقق یافته و اکنون امکان استفاده از همه ظرفیت‌های علمی و پژوهشی برای ما فراهم شده است.

تسنیم: حالا پیرو همین صحبت اخیرتان در آینده همچنان قرار است که دفتر فقه معاصر باشد یا مثلا قرار است که معاونت فقه معاصر یا بنیاد فقه معاصر باشد؟

اکنون تقریباً قطعی شده است که دفتر فقه معاصر با دستور آیت‌الله اعرافی به «مرکز فقه معاصر» ارتقا یابد. این تغییر صرفاً یک ارتقای سازمانی خواهد بود و به معنای فاصله گرفتن از الگوها و روش‌های جاری نیست؛ بلکه همان ساختار و سیستم مدیریتی حفظ می‌شود تا مسیر موفقیت‌های علمی و پژوهشی ادامه پیدا کند.

تسنیم: این عنوان فقه معاصر از کجا آمد؟

اولین بار بنده این را در شورای معاونین حوزه پیشنهاد کردم؛ همیشه هم گفتیم که فقه معاصر یعنی فقه در موضوعات معاصر.

تسنیم: یعنی این یک ماهیت جدید در مقابل فقهای دیگر نیست؟

خیر؛ اساس کار همان نظام فقهی و اصولی سنتی است، بدون هیچ‌گونه تغییر در مبانی. تنها تفاوت در موضوعات مورد بحث است: به جای بررسی بیع، بحث اختیار معامله مطرح می‌شود؛ به جای مضاربه، ماهیت پول مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ و به جای ربا، مسائل جدیدی همچون بیمه و رمزارزها وارد میدان می‌شوند. بدین ترتیب، چارچوب فقهی ثابت مانده؛ اما مسائل نوپدید در قالب همان اصول و قواعد فقهی تحلیل و بررسی می‌شوند.

از زمان تأسیس فقه معاصر، عناوین متعددی در جلسات مطرح شده است؛ اما برخی از آنها به‌روشنی نادرست و انحرافی‌اند. نمونه بارز آن چیزی است که به نام فقه مقاصدی شناخته می‌شود. این رویکرد از نظر ما و بسیاری از اساتید حوزه، انحراف محسوب می‌شود؛ زیرا ریشه در تاریخ فقه اهل سنت دارد. در آنجا به دلیل محدودیت دسترسی به روایات گسترده‌ای که در میراث شیعه وجود دارد، و نیز به سبب مناقشات برخی طوایف نسبت به همان روایات نبوی، ناچار شدند ابزارهای دیگری را جایگزین کنند. این جریان در تاریخ ثبت شده و فقهای شیعه نیز آن را دیده و نقد کرده‌اند. بدین ترتیب، فقه مقاصدی نه امتداد سنت اجتهادی شیعه، بلکه محصول شرایط خاص تاریخی اهل سنت است و ورود آن به حوزه‌های شیعه به‌عنوان یک مبنا، انحرافی تلقی می‌شود.

تمدن اسلامی و دوران طلایی گذشته

همه ما دغدغه مشترکی داریم و آن بازگشت تمدن اسلامی به جایگاه تولید علمی و فرهنگی است؛ همان فضایی که در قرون پنجم و ششم تجربه شد. در آن دوران، بغداد پایتخت جهان اسلام و اصفهان پایتخت ایران بود و ساختار حکومتی به‌گونه‌ای تعریف می‌شد که پادشاه ایران ذیل خلافت بغداد قرار می‌گرفت. نظامیه بغداد و مدرسه مستنصریه بغداد محصول همان دوره‌اند و خروجی‌هایی چون سعدی را به جهان عرضه کردند. اما امروز با تغییر شرایط، کسی انتظار ندارد که صرفاً با بازسازی همان سیستم حکومتی، دوباره سعدی جدیدی پدید آید. بنابراین نباید ساده‌انگارانه تصور کرد که پیشرفت علمی تنها در گرو بازتولید ساختارهای حکومتی گذشته است. این نکته بسیار مهم است و همان چیزی است که در بحث مقاصد نیز مطرح می‌شود؛ یعنی نباید مقاصد را به‌عنوان تنها راه یا مبنا برای تحقق تمدن اسلامی قلمداد کرد.

این نگاه نشان می‌دهد که شتاب‌زدگی در مسیر تمدن‌سازی اسلامی خطاست. تمدن غربی پس از نیوتن در قرن هفدهم، با تغییر بنیادین در نگاه به طبیعت و جهان، طی سه‌چهار قرن با فراز و فرودهای فراوان پیش رفت؛ گاه اندیشه‌هایی چون مارکس و کمونیسم اوج گرفتند و سپس با سقوط شدید مواجه شدند. این مسیر طولانی و پرپیچ‌وخم، محصول زمان و تجربه تاریخی بود. بنابراین انتظار اینکه ما بتوانیم راهی را که دیگران در سیصد یا چهارصد سال پیموده‌اند، در چهل سال طی کنیم، نادرست است. تمدن اسلامی اگر بخواهد دوباره قدرت‌های گذشته را به دست آورد، باید با صبر، برنامه‌ریزی و استفاده از ظرفیت‌های اصیل خود حرکت کند، نه با توهم یافتن «پر پروازی» سریع و میان‌بُر.

در این مدت، یکی از مأموریت‌های اصلی دفتر فقه معاصر تبیین نظام ولایت فقیه بوده است؛ همان نظامی که ساخته شد و بارها رهبر معظم انقلاب در جلسات با نمایندگان حوزه‌ها و نمایندگانی از خارج کشور بر ضرورت توضیح و تبیین آن تأکید کردند. نگاه امروز ما به امام خمینی و مقام معظم رهبری، نگاه به دو نظریه‌پرداز بزرگ است؛ هرچند جایگاه سیاسی آنان تا حدی موجب شده جنبه علمی و نظریه‌پردازی‌شان تحت‌الشعاع قرار گیرد. با این حال، تلاش‌ها بر آن است که این بعد علمی و نظریه‌ای برجسته شود و در قالب پژوهش‌ها و مباحث فقه معاصر به‌طور دقیق و نظام‌مند ارائه شود.

 تسنیم:‌ با توجه به اینکه اساتیدی که مشغول تدریس دروس فقه معاصر هستند اختلافات مبانی و علمی زیادی با همدیگر دارند شما چه الگویی تدوین کردید.

همان الگوی اجتهادی. در همین مجموعه آثار فقه معاصر که چاپ کردیم، کتاب «شخص اعتباری» که می‌گوید شخص اعتباری اثر شرعیه دارد. در همین مجموعه کتابی چاپ کردیم به نام «فقه عقود مستحدثه» که در آن فرمودند اصلا شخص اعتباری، اعتبار ندارد؛ همچنان‌که بعضی از فقهای سابق فرمودند که نگاه ما به شخص اعتباری‌اش نگاه اجتماعی است. اشکالی ندارد؛‌ در بسیاری از مسائل فقهی اختلاف است. این زنده بودن و پویایی حوزه‌های علمیه است.

تسنیم:‌ مثلا اگر از شما به عنوان مدیر دفتر فقه معاصر درخواست شود که برای بانک مرکزی یک الگو و طرح فقهی تدوین کنید، با چه روشی انجام می‌دهید و با چه مبنایی پیش خواهید رفت.

تلاش ما این است که اگر بخواهیم چنین اتفاقی بیفتد، همان‌طور که در قسمت نقد این کار را کردیم و بعضی از اساتیدی که تدریس فقه معاصر هم داشتند الان بحمدالله در شورای فقهی بانک مرکزی یا شورای نگهبان حضور دارند. شورای نگهبان چه کار می‌کند؟ معمولا تلاش در اینجا این است که بر اساس یک نظر معیار اقدام بکنند. حالا یا نظر امام یا نظر رهبری یا مشهور است؛ یعنی تلاش این است که این معیار جلو برود. جاهایی هم که به نظر می‌رسد  اختلافاتی باشد، گفته می‌شود که ببینید بالاخره این دو نظریه فقهی اینجا وجود دارد؛ منتها هر کدام لوازمی دارد و لوازمش را ببینیم. معمولا هم مسأله‌هایی که در آنجا طرح می‌شود، مسأله‌هایی نیست که نتواند با یک نظر خودش را سامان دهد.

حوزه‌های علمیه در این سال‌هایی که گذشته واقعا تحولات علمی جدی پیدا کرده است. آن‌جایی که ما تحول علمی نداشتیم و بنده خواهش می‌کنم که دیده شود در حاکمیت و ارتباطش با حوزه است. متأسفانه صداهای اسلام بدون روحانیت را در بخش‌هایی می‌بینیم و می‌شنویم . مع‌الاسف می‌بینیم که آن نگاهی که باید بعضی‌ها به حوزه‌های علمیه داشته باشند، عامدانه و یا از بی‌خبری، ندارند. حتی ما محصولات خودمان را مکرر با پیگیری‌هایی در سطح بالا و در سطح پایین تلاش کردیم مثلا صدا و سیما منتشر کند که نکرده و عذرهایی هم برای خودشان می‌آورند. اگر حاکمیت دینی ضربه بخورد همه ما ضربه می‌خوریم. آن چیزی که به نظرم امروز به شدت به آن نیاز داریم تحول در حاکمیت و ارتباطش با حوزه‌های علمیه است. نمی‌گویم همه چیز آماده است؛ اما ظرفیت بسیار بالاست.

تسنیم:‌ در پایان اگر نکته‌ای دارید بفرمایید.

آن چیزی که به نظرم الان خیلی به آن نیاز داریم، در داخل و مهمتر از داخل در سطح بین‌الملل است. در دانشگاه سلطان قابوس در مسقط، جلسه‌ای با معاون دانشکده حقوق داشتم. آقای حقوق‌دانی که هم مذهب ما هم نیست و شاید ایران هم نیامده است. اینها نمی‌دانند که حوزه علمیه چیست! چرا؟ چون در حال حاضر در تمام کشورهای اسلامی، فقط یک نظام درسی وجود دارد و نظام دانشگاهی اگر هم می‌خواهد درس دینی بخواند در دانشکده علوم شرعیه می‌خواند که در عمان هم رفتیم بازدید کردیم.

او پرسید حوزه علمیه چیست؟ من شروع به توضیح دادن کردم که حوزه علمیه چه تفاوت‌هایی با نظام دانشگاهی دارد. از جمله عرض کردم که در حوزه علمیه، گرفتن مدرک برای بعضی‌ها ننگ است و به زحمت ممکن است مدرک بگیرند. من این را آنجا طرح کردم که نتیجه این است که رشد علمی در حوزه به این نیست که شما همین‌طور دیتا جمع کنید، این کتاب و آن کتاب؛ گاهی اوقات ممکن است که یک بحث فقهی یا یک بحث فلسفی مثلا شش ماه طول بکشد. در اینجا معاون حقوق دانشکده حقوق حرفم را قطع کرد و گفت همین است که از قم یا از ایران محصولاتی در منطق می‌آید که بی‌نظیر است. رئیس گروه علوم اسلامی‌شان هم بود و گفت سابقا مثلا در الازهر بود، اما این هم دوباره تحت الشعاع واقع شده است.

یکی از وظایفی که ان‌شاءالله همه باید انجام بدهیم این است که این توانمندی‌ها را داخل، خارج، حوزوی و غیر حوزوی با ادبیاتش مشخص کنیم و در جلسات فنی‌تر حتی بعضی از زوایا روشن شود. در یکی از مدارس علمیه جلسه‌ای بود که صحبت کردم، موضوع این بود که چرا فقط یک فقیه می‌تواند نظام اقتصادی را طراحی کند. بعد از جلسه برگزارکنندگان جلسه اعلام کردند که بعضی‌ها در یادداشت‌هایی نوشتند که ما می‌خواستیم از حوزه علمیه برویم و متوجه شدیم که چه چیزی است، باقی ماندیم. این مسأله خیلی مهم است که ما بتوانیم اینها را با ادبیات مناسب منعکس کنیم و بازخوردها را بگیریم؛ باید تپه به تپه، شبهه به شبهه، ابهام به ابهام مسائل را حل کرد و جلو رفت.

تسنیم: ممنون از حضرت عالی که وقت ارزشمندتان را در اختیار گروه حوزه و روحانیت گذاشتید.

خبرنگار: بابک شکورزاده

انتهای پیام/