به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، حجت‌الاسلام والمسلمین محسن قنبریان، استاد برجسته حوزه و دانشگاه، در نشست علمی «روضه خانگی؛ هسته مقاومت فرهنگی» که در تالار شهید بهشتی دانشگاه باقرالعلوم (ع) برگزار شد، به کالبدشکافی تمدنی نهاد روضه پرداخت. وی با ارائه نظریه «سه موقعیت تاریخی»، روضه خانگی را نه یک محفل ساده مذهبی، بلکه پیشرانه اصلی حفظ هویت تشیع در کشاکش قرون دانست. قنبریان با اشاره به «دوره اول» که عصر زایش این نهاد است، اظهار داشت که در زمان حضور ائمه اطهار (ع)، به دلیل فقدان حاکمیت شیعی، «خانواده» تنها پناهگاه و کانون اصلی سازماندهی شیعیان بود. در این مقطع، ائمه (ع) با دعوت از شاعرانی چون کمیت اسدی و جعفربن‌عفان به درون خانه‌های خود، مرز میان فضای خصوصی و عمومی را با اشک بر سیدالشهدا پیوند می‌زدند. در این روضه‌ها، حضور پس پرده زنان و گریه‌های بی‌امان اهل‌بیت، به معنای بازتولید غیرت دینی در برابر «ائمه جور» بود؛ جریانی که در آن، «دیگری» تشیع، غاصبان خلافت و قاتلان کربلا تعریف می‌شدند.

وی با بازخوانی میراث ارجمند این دوره، به نقش «منشدین» و «نائیان» اشاره کرد و افزود که در این جلسات، نه تنها مراثی، بلکه مناقب و فضایل اهل‌بیت به عنوان مانیفست مقاومت تبیین می‌شد. قنبریان با ذکر نمونه‌های تاریخی نظیر حضور کمیت در محضر امام باقر (ع) و عبدالله‌بن‌حسن، خاطرنشان کرد که این روضه‌ها واجد «خورده‌فرهنگ‌های» عمیقی بودند؛ از اصرار بر سبک‌های سنتی انشاد گرفته تا شبیه‌سازی‌های عاطفی نظیر قرار دادن کودک قنداقی در آغوش امام صادق (ع) به یاد حضرت علی‌اصغر (ع). این آیین‌ها، روضه خانگی را به یک «نهاد صیانت‌بخش» تبدیل کرد که حتی در سخت‌ترین خفقان‌های عباسی، شعله ولایت را در بطن خانه‌ها زنده نگاه می‌داشت.

این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به تشریح «دوره دوم» پرداخت؛ دورانی که با ظهور دولت‌های شیعی نظیر آل‌بویه، فاطمیان و صفویه، عزاداری وارد ساحت عمومی و شهری شد. وی تصریح کرد که در این دوره، اگرچه میادین شهرها شاهد دسته‌های سوگواری بود، اما روضه خانگی همچنان نقش «حلقه اتصال» و «سنگر پشتیبان» را ایفا می‌کرد. در مقاطعی که به دلیل مصالح سیاسی یا فشارهای فقیهان حنبلی، شاهان ناچار به محدود کردن عزاداری‌های عمومی می‌شدند، این روضه‌های خانگی بودند که تداوم فرهنگ عاشورا را تضمین می‌کردند. در این عصر، «دیگریِ» تشیع از ائمه جور به «عامه» تغییر یافت و روضه خانگی به ابزاری برای مرزبندی هویتی و حفاظت از کیان مذهب در برابر نزاع‌های مذهبی بدل گشت. ظهور «روضه‌خوان‌های زن» و نائحانی که مشایخ حدیث بودند، نشان از بلوغ ساختاری این نهاد در دوران غیبت صغری و کبری دارد.

قنبریان موقعیت سوم و معاصر را «دوران مواجهه با استعمار و غرب» نامید. وی با تبیین نقش الهام‌بخش روضه در فتاوای جهادی بزرگانی چون شیخ جعفر کاشف‌الغطا و میرزای قمی، اظهار داشت که در جنگ‌های ایران و روس و قراردادهای ننگینی چون 1919، این ادبیات حسینی بود که ملت را به خروش واداشت. او با بیان اینکه مجتهدانی در طراز کاشف‌الغطا، مدافعان میهن را به شهدای کربلا تشبیه می‌کردند، یادآور شد که روضه خانگی در این دوره، قدرت «تجهیز عمومی» خود را به رخ کشید و حتی در دوران اختناق رضاخانی، به صورت مخفیانه، «عقلانیت معطوف به شهادت» را در رگ‌های جامعه تزریق کرد.

وی با نقد صریح نسبت به وضعیت نرم‌افزاری روضه‌ها در عصر حاضر، تأکید کرد که ما در بازتولید مفاهیم متناسب با تهاجم فرهنگی استعمار دچار لکنت شده‌ایم. قنبریان خاطرنشان ساخت: «محبت اباعبدالله (ع) در طول تاریخ دو خصلت بنیادین «شجاعت» و «سخاوت» را در جامعه شیعی نهادینه کرد؛ شجاعتی که در دفاع مقدس و مدافعان حرم تجلی یافت و سخاوتی که در مواکب و نذورات بی‌نظیر است. اما امروز در موقعیت سوم تولی، وظیفه اصلی روضه خانگی، ساختن «عفاف» به عنوان یکی از رؤس مکارم اخلاق است.

استاد برجسته حوزه و دانشگاه در جمع‌بندی نهایی خود، بر لزوم گذار از «توصیه» به «تکنولوژی فرهنگی» تأکید کرد و گفت: «ما نتوانسته‌ایم عواطف جوشان حسینی را به «فناوری عفاف» تبدیل کنیم. روضه خانگی به دلیل ماهیتِ خانواده‌محور خود، بهترین بستر برای تحقق این «موج سوم تولی» است. اگر بخواهیم در برابر هجمه به نظام خانواده ایستادگی کنیم، باید نرم‌افزار روضه‌ها را به گونه‌ای طراحی کنیم که حیا و عفت از دل محبت به اهل‌بیت (ع) بجوشد؛ این تنها راهی است که روضه خانگی را در عصر جدید، کماکان به عنوان هسته سخت مقاومت فرهنگی نگاه می‌دارد.

انتهای پیام/