به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، ظرفیت‌های منحصربه‌فرد کویرهای ایران، از چشم‌اندازهای طبیعی و آسمان شب کم‌نظیر تا میراث تاریخی و فرهنگی ریشه‌دار، می‌تواند به پیشران تازه‌ای برای رشد اقتصادی و اشتغال پایدار در استان‌هایی نظیر یزد تبدیل شود. ظرفیتی که در صورت برنامه‌ریزی منسجم، سرمایه‌گذاری هدفمند و صیانت از محیط‌زیست، توان آن را دارد که نقش قابل توجهی در تحقق توسعه متوازن منطقه‌ای ایفا کند.

گردشگری کویری در سال‌های اخیر به یکی از گونه‌های نوظهور و جذاب صنعت گردشگری در جهان تبدیل شده است. بسیاری از کشورها با بهره‌گیری از ظرفیت بیابان‌ها و پهنه‌های خشک، تجربه‌هایی متفاوت از طبیعت‌گردی، ماجراجویی، رصد ستارگان و آشنایی با فرهنگ‌های بومی را به گردشگران داخلی و خارجی عرضه می‌کنند. ایران نیز با برخورداری از گستره وسیع کویرها، از جمله مناطق شاخصی همچون دشت کویر و کویر لوت، در زمره کشورهایی قرار دارد که می‌تواند سهمی قابل توجه از این بازار رو به رشد را به خود اختصاص دهد.

در این میان، یزد به عنوان یکی از کانون‌های اصلی استقرار در حاشیه کویر، از مزیت‌های رقابتی کم‌نظیری برخوردار است. پیشینه تاریخی چند هزار ساله، معماری سازگار با اقلیم گرم و خشک، بافت تاریخی منسجم و ثبت جهانی آن در فهرست میراث جهانی یونسکو، در کنار دسترسی به پهنه‌های بکر کویری، یزد را به مقصدی چهارفصل برای گردشگری فرهنگی و طبیعی بدل کرده است. این هم‌افزایی میان میراث ملموس و ناملموس با جاذبه‌های طبیعی کویر، فرصتی راهبردی برای طراحی بسته‌های متنوع گردشگری فراهم می‌آورد.

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های گردشگری کویری، امکان توسعه آن با حداقل نیاز به زیرساخت‌های سنگین و پرهزینه صنعتی است. در شرایطی که بسیاری از استان‌های کویری با محدودیت منابع آب و چالش‌های زیست‌محیطی مواجه‌اند، تمرکز بر فعالیت‌های کم‌آب‌بر و دانش‌بنیان همچون اکوتوریسم، می‌تواند الگوی مناسبی برای توسعه پایدار باشد. اقامتگاه‌های بوم‌گردی، تورهای سفری، رصدخانه‌های کویری و برنامه‌های فرهنگی-آموزشی درباره سبک زندگی در اقلیم خشک، نمونه‌هایی از فعالیت‌هایی هستند که ضمن ایجاد اشتغال محلی، کمترین آسیب را به منابع طبیعی وارد می‌کنند.

از منظر اقتصادی، گردشگری کویری ظرفیت ایجاد زنجیره ارزشِ گسترده‌ای دارد. از حمل‌ونقل و خدمات اقامتی گرفته تا صنایع‌دستی، تولیدات محلی، راهنمایان گردشگری و کسب‌وکارهای نوآورانه در حوزه فناوری‌های سفر، همگی می‌توانند از رونق این بخش منتفع شوند. تجربه سال‌های اخیر در یزد نشان داده است که گسترش اقامتگاه‌های سنتی در خانه‌های تاریخی، علاوه بر حفظ بناهای ارزشمند، موجب بازگشت سرمایه‌های خرد مردمی به چرخه تولید و اشتغال شده است. این روند در صورت هدایت صحیح، می‌تواند به الگویی برای سایر استان‌های کویری تبدیل شود.

در بعد اجتماعی و فرهنگی نیز گردشگری کویری می‌تواند نقش مهمی در تقویت هویت بومی و جلوگیری از مهاجرت ایفا کند. زمانی که ساکنان محلی، ارزش اقتصادی و فرهنگی میراث خود را در تعامل با گردشگران مشاهده می‌کنند، انگیزه بیشتری برای حفظ آیین‌ها، هنرها و شیوه‌های سنتی زندگی خواهند داشت. برگزاری جشنواره‌های محلی، معرفی موسیقی و خوراک بومی، و آموزش مهارت‌های سنتی به گردشگران، ضمن ایجاد درآمد، به بازتولید سرمایه اجتماعی در مناطق کویری کمک می‌کند.

با این حال، توسعه گردشگری کویری بدون برنامه‌ریزی جامع می‌تواند پیامدهای منفی به همراه داشته باشد. ورود بی‌ضابطه خودروهای آفرود به زیست‌بوم‌های حساس، تخریب پوشش گیاهی شکننده، رهاسازی پسماند و ساخت‌وسازهای غیرمجاز از جمله تهدیدهایی است که برخی مناطق کویری با آن مواجه شده‌اند. بنابراین، تدوین ضوابط مشخص برای بهره‌برداری گردشگری، تعیین ظرفیت قابل تحمل هر منطقه و نظارت مستمر بر فعالیت‌ها، ضرورتی انکارناپذیر است. تجربه جهانی نشان می‌دهد که اکوتوریسم زمانی موفق خواهد بود که اصل حفاظت در کنار بهره‌برداری به صورت جدی رعایت شود.

در سطح سیاست‌گذاری، هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، بخش خصوصی و جوامع محلی نقش کلیدی دارد. تسهیل فرآیند صدور مجوز برای کسب‌وکارهای کوچک گردشگری، ارائه تسهیلات هدفمند به سرمایه‌گذاران بومی، آموزش نیروی انسانی متخصص و بازاریابی حرفه‌ای در بازارهای داخلی و خارجی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند شتاب توسعه این بخش را افزایش دهد. همچنین، بهره‌گیری از ظرفیت فناوری‌های نوین، از پلتفرم‌های رزرو آنلاین تا تولید محتوای چندرسانه‌ای درباره جاذبه‌های کویری، به معرفی هرچه بهتر این ظرفیت‌ها کمک خواهد کرد.

یادداشت از: حمیده عبدالهی