بحران قناتهای پنهان در نسیمشهر؛ احداث هزاران ساختمان برروی قنات
- اخبار استانها
- اخبار استان تهران
- 25 بهمن 1404 - 15:57
به گزارش خبرگزاری تسنیم از بهارستان، نسیمشهر شهری که با شتابی فزاینده قد کشیده و بافت متراکم مسکونیاش زبانزد منطقه است، این روزها با چالشی خاموش، اما هولناک دست و پنجه نرم میکند. زیر پوست این شهر پرهیاهو نه خاکی سفت و مطمئن، بلکه شبکهای عنکبوتی از دالانهای زیرزمینی و قناتهای کهن گسترده شده است. میراثی از دوران کشاورزی در اراضی پلاک 135 و 139 اصلی که روزگاری شریان حیات روستاهای وجهآباد، احمدآباد جانسپار و اسماعیلآباد بود و امروز با مدفون شدن زیر هزاران تن بتن و آهن، به تهدیدی بالقوه برای امنیت جانی شهروندان بدل شده است.
گزارشهای میدانی و نقشههای توپوگرافی قدیمی نشان میدهد که بخشهای وسیعی از بافت مسکونی نسیمشهر، دقیقاً بر بستر این قناتهای خشکیده و رها شده بنا شدهاند. بیتوجهی تاریخی به مدیریت منابع آب زیرزمینی و فقدان نظارت دقیق بر ساختوسازها، باعث شده تا مادر چاهها و مسیرهای افقی قناتها به جای ایمنسازی اصولی، صرفاً با نخالههای ساختمانی یا خاک دستی پر شوند، اقدامی که نه تنها استحکام زمین را تضمین نمیکند، بلکه با ایجاد حفرههای پنهان، خطر فرونشست ناگهانی زمین را به شدت افزایش میدهد.
کانون اصلی بحران، پلاک 135 اصلی اوقافی است که اکنون قلب تپنده بافت فرسوده نسیمشهر را تشکیل میدهد. خیابانهای پرترددی همچون 14 متری شهید چمران، آیتالله مدنی، آیتالله طالقانی، پرستو و سلمان فارسی دقیقاً بر روی مسیر این شریانهای زیرزمینی قرار گرفتهاند. تراکم بالای جمعیت در این مناطق، همجواری ساختمانهای فاقد اسکلت استاندارد با یکدیگر و فرسودگی شدید بافت شهری، در کنار سستی خاک ناشی از وجود قنات، مثلث شومی را تشکیل داده که هر لحظه امکان وقوع فاجعهای انسانی را گوشزد میکند.
یکی از خطرناکترین مسیرهای شناسایی شده، قناتی است که از میدان پنج تن آلعبا در محله وجهآباد آغاز و تا میدان شهید رجایی امتداد مییابد. این مسیر 700 متری حالا میزبان تردد هزاران خودرو و دهها ساختمان مسکونی چند طبقه است که ساکنانش بیخبر از حفرههای خالی زیر پایشان شب را به صبح میرسانند. صدور پروانه ساخت بر روی این مسیر بدون انجام مطالعات دقیق ژئوتکنیک و میکروژئودزی، سوالی بزرگ و بیپاسخ در برابر عملکرد شهرداری و سازمان نظام مهندسی قرار داده است. آیا درآمد حاصل از صدور پروانه، ارزش قمار بر سر جان شهروندان را دارد؟
در سویی دیگر، محله احمدآباد جانسپار نیز وضعیتی مشابه و شاید وخیمتر دارد. قناتی به طول 1200 متر در این محله زیر بار سنگین ساختوسازهای جدید و قدیم سر خم کرده است. این قنات که روزگاری زمینهای کشاورزی را سیراب میکرد، اکنون به زبالهدانی زیرزمینی و مجرایی برای نشت فاضلاب تبدیل شده که همین امر، فرسایش خاک را تسریع کرده و پتانسیل ریزش را دوچندان میکند. سکوت دستگاههای نظارتی در برابر این تغییر کاربری خطرناک اراضی، جای تامل بسیار دارد.
اما شاید نگرانکنندهترین بخش این پازل، مسیر طولانی و استراتژیک قنات در مرکز شهر باشد. مسیری 1400 متری که از خیابان شهید کوهپایی آغاز شده و با عبور از خیابانهای کلیدی نبوت، پرستو و سلمان فارسی، تا خیابان آیتالله طالقانی کشیده میشود. تصور اینکه در صورت بروز زلزلهای خفیف یا بارندگیهای شدید و اشباع خاک، چه سرنوشتی در انتظار ساکنان این بافت متراکم و فرسوده خواهد بود، لرزه بر اندام هر کارشناسی میاندازد. اینجا صحبت از یک خانه یا یک کوچه نیست؛ صحبت از امنیت یک شهر است.
علاوه بر بافت مسکونی، زیرساختهای شهری نیز از این تهدید در امان نماندهاند. احداث معابر و خیابانکشی بر روی مسیر قناتها در محله باغ امامی و بلوار شهید سعید عباسی، نشان از فقدان یک نقشه جامع و بهروز از تأسیسات زیرزمینی و عوارض طبیعی در شهرداری دارد. وقتی معبر عمومی که محل تردد هزاران خودرو و عابر پیاده است، بر روی سقف لرزان یک قنات بنا میشود، هر لحظه باید منتظر باز شدن دهان زمین و بلعیده شدن خودروها بود؛ اتفاقی که در سالهای گذشته نمونههای مشابه آن در دشتهای اطراف تهران مشاهده شده است.
در این میان نقش متولی اصلی قناتها، یعنی وزارت جهاد کشاورزی و شرکت مدیریت منابع آب، نباید نادیده گرفته شود. طبق قانون حفظ، نگهداری و تعیین حریم قناتها بر عهده این نهادهاست، اما به نظر میرسد در نسیمشهر این وظیفه ذاتی در سایه توسعه شتابان شهری و تغییر کاربری اراضی به فراموشی سپرده شده است. عدم نقشهبرداری دقیق، عدم ثبت ملی مسیر قناتها و رها کردن آنها به حال خود، دست سودجویان و بسازوبفروشها را برای تجاوز به حریم این سازههای آبی باز گذاشته است.
شهرداری نسیمشهر به عنوان متولی اصلی صدور پروانه ساخت، در نوک پیکان انتقادات قرار دارد. طبق ماده 22 مقررات ملی ساختمان، انجام آزمایشات مکانیک خاک پیش از گودبرداری برای ساختمانهای گروه "ج" و "د" الزامی است. حال سوال اینجاست که آیا در فرآیند صدور جواز برای ساختمانهای مرتفع روی مسیر قناتها، این آزمایشها انجام شده است؟ اگر انجام شده، چگونه وجود حفرههای عظیم نادیده گرفته شده؟ و اگر انجام نشده، چه کسی پاسخگوی این ترک فعل آشکار است؟
خطر فرونشست در نسیمشهر دیگر یک پیشبینی علمی نیست، بلکه واقعیتی عینی است. گزارشهایی از ترک خوردن دیوارهای منازل، نشستهای موضعی در معابر و بالا آمدن فاضلاب در برخی نقاط، همگی نشانههایی از ناپایداری لایههای زیرین زمین است. قناتهای کور شده، مانند زخمهایی التیام نیافته در عمق زمین باقی ماندهاند و با هر بارندگی یا ارتعاش، دهان باز میکنند. تداوم بارگذاری سازهای بر روی این بستر سست، حکم بازی با آتش را دارد.
کارشناسان شهرسازی و مدیریت بحران بر این باورند که اولین گام برای خروج از این وضعیت بحرانی، تهیه نقشه خطرپذیری قناتها با استفاده از اسکنهای زیرزمینی (GPR) است. شناسایی دقیق مسیرها، تزریق بتن و مصالح مقاوم در تونلهای خالی و ممنوعیت مطلق بلندمرتبهسازی در حریم این شریانها، اقداماتی فوری و حیاتی است که باید در دستور کار قرار گیرد. زمان برای آزمون و خطا به پایان رسیده است.
انتظار میرود مسئولین نظارتی و قضایی با ورود جدی به این پرونده، ضمن توقف روندهای معیوب صدور پروانه، متولیان امر را ملزم به ایمنسازی بافتهای در معرض خطر کنند. پیشگیری از وقوع فاجعه در نسیمشهر، نیازمند عزمی جدی، فراسازمانی و عبور از نگاههای درآمدزایی کوتاهمدت است. صدای شکستن استخوانهای زمین در نسیمشهر به گوش میرسد؛ پیش از آنکه این صدا به فریاد قربانیان تبدیل شود، باید چارهای اندیشید.
روایتی از قناتهای فراموششده در زیر پوست «وجهآباد»
در همین رابطه، ابوالقاسم پورامینی از ساکنان و بومیان قدیمی منطقه وجهآباد نسیمشهر در گفتوگو با خبرنگار تسنیم، ضمن بازخوانی تاریخچه منابع آبی این منطقه، به تشریح وضعیت قناتهای قدیمی و خطرات احتمالی ناشی از آنها پرداخت.
عبور شبکه قنات از زیر بافت مسکونی و اماکن عمومی
وی با اشاره به قدمت و مسیر حرکت آب در سالهای دور گفت: در گذشته یکی از رشته قناتهای اصلی از بالادست وجهآباد سرچشمه میگرفت و با عبور از زیر بافت مسکونی و منازل شهروندان، به سمت پاییندست جریان داشت.
پورامینی افزود: این قنات از زیر مسجد جامع و از کنار چنار قدیمی و هزار ساله عبور میکرد و مسیر آن تا میدان «پنجتن آلعبا» امتداد مییافت. اگر چه در محدوده میدان پنجتن آب به سطح زمین نمیآمد، اما مجرای قنات کاملاً قابل دسترسی و رویت بود.
این شهروند بومی در تشریح دقیقتر مسیر این سازه آبی تصریح کرد: کانال آب از حاشیه جاده فعلی عبور کرده و پس از رسیدن به باغ «امامی»، با تغییر مسیر به سمت راست و گذر از میدان شهید رجایی، در نهایت در اراضی اسماعیلآباد به سطح زمین میرسید و جاری میشد.
دسترسی خانگی به آب قنات در معماری قدیم
پورامینی با یادآوری سبک زندگی مردم در آن دوران بیان کرد: بسیاری از منازلی که بر روی این مسیر بنا شده بودند، دارای دسترسی اختصاصی به قنات بودند، بدینصورت که ساکنان با احداث پلکان به عمق زمین میرفتند و از آب جاری برای مصارف خانگی استفاده میکردند.
وی اضافه کرد: همچنین در مجاورت مسجد نیز فضایی باز تعبیه شده بود که مردم از طریق آن به آب قنات دسترسی داشته و از آن بهرهبرداری میکردند.
هشدار نسبت به فرونشستهای جادهای
این معتمد محلی در پاسخ به سوالی پیرامون وضعیت فعلی این قناتها و خطر فرونشست زمین گفت: اگر چه در بافت مسکونی وجهآباد فرونشست گستردهای مشاهده نشده و بسیاری از مالکان در حین نوسازی (از جمله در طرح بازسازی مسجد) اقدام به پر کردن اصولی چاهها و ایمنسازی کردهاند، اما معضلاتی نیز وجود دارد.
پورامینی ادامه داد: متأسفانه در مقطعی که قناتها خشک شده بود، برخی ساکنان به اشتباه فاضلاب منازل را به این کانالهای زیرزمینی هدایت میکردند.
وی با هشدار نسبت به وضعیت معابر بیرونی تأکید کرد: در جاده منتهی به امامزاده لطیف(ع) و خارج از بافت متراکم مسکونی، چندین مورد فرونشست زمین مشاهده شده است که این رخدادها نشان میدهد بخشهایی از قنات قدیمی که از زیر جاده عبور میکند، همچنان خالی مانده و به طور کامل پر نشده است که نیازمند توجه مسئولان ذیربط است.
پر کردن قناتها با نخالههای ساختمانی خطای فاحش مهندسی است
در همین رابطه حامد مرادی، کارشناس عمران در گفتوگو با خبرنگار تسنیم، با تشریح ابعاد فنی و حقوقی ساخت بنا بر روی قناتهای متروکه و دایر و پر کردن قناتهای قدیمی با نخالههای ساختمانی گفت: این اقدام از نظر مهندسی کاملاً مردود و غیرفنی است. پر کردن قناتهای متروکه با نخالههای ساختمانی نه تنها مشکل را حل نمیکند، بلکه به دلیل عدم همگنی مصالح و ایجاد حفرههای ناهمگون، خطر را افزایش میدهد.
وی افزود: برای حفظ ظرفیت باربری خاک زیر ساختمان، ضروری است پس از اخذ مجوزهای لازم و اطمینان از متروکه بودن قنات (و عدم مالکیت خصوصی)، حفرهها با استفاده از مصالح همگن و مقاوم نظیر شفته آهک پر شوند و استفاده از مصالح با مقاومت و باربری مناسب، سبب جلوگیری از نشستهای ناهمسان و آسیب جدی به سازه خواهد شد.
ساختوساز روی مسیل؛ تجاوز به ملک وزارت نیرو
این کارشناس عمران با اشاره به وضعیت حقوقی مسیلها بیان کرد: از نظر قانونی ساخت هرگونه بنا بر روی مسیر قنات و مسیلها خلاف قانون است. تمامی مسیلها دارای سند ثبتی به نام وزارت نیرو هستند و عملاً هرگونه ساختوساز در این محدودهها به معنای تجاوز به ملک دولتی محسوب میشود.
وی در خصوص قناتهای زیرزمینی داخل شهرها توضیح داد: در مواجهه با قناتها دو حالت وجود دارد، یا قنات دارای مالکیت خصوصی است و یا عمومی و همچنین باید مشخص شود که قنات فعال است یا متروکه که در بسیاری از موارد، قناتهای متروکه بدون رعایت حریم ایمنی در زیر ساختمانها قرار گرفتهاند که این امر نیازمند بررسیهای دقیق ژئوتکنیکی است.
قصور آزمایشگاههای خاک و مهندسان ناظر پذیرفتنی نیست
مرادی با تاکید بر لزوم رعایت مبحث هفتم مقررات ملی ساختمان گفت: مطابق قانون، بر اساس تعداد طبقات و نوع خاک، انجام آزمایشهای مکانیک خاک و حفر گمانه برای صدور پروانه ساخت الزامی است و شهرداریها باید در مناطقی که احتمال وجود قنات میرود، تعداد گمانههای بیشتری را برای آزمایش خاک الزام کنند.
وی هشدار داد: اگر مالکی بدون توجه به وضعیت زیرسطحی اقدام به ساخت کند و مهندس ناظر یا طراح نیز این موضوع را نادیده بگیرد، در صورت بروز حادثه و ارجاع پرونده به کارشناسی، هر یک از عوامل به نسبت سهم خود مقصر شناخته شده و محکوم خواهند شد. همچنین اگر شرکتهای آزمایشگاه ژئوتکنیک (مکانیک خاک) در انجام وظایف خود کوتاهی کرده و یا گزارشهای خلاف واقع در خصوص عمق و تعداد گمانهها ارائه دهند، مسئولیت حقوقی و کیفری متوجه آنها خواهد بود.
قناتها و زلزله؛ توهم ایمنی یا خطر ریزش؟
این کارشناس عمران در پایان در پاسخ به سوالی مبنی بر تاثیر قناتها در زمان وقوع زلزله تصریح کرد: اگرچه مطالعاتی وجود دارد که نشان میدهد وجود حفرههای زیرزمینی ممکن است سبب کاهش اندرکنش و انعکاس موج زلزله به سازه شود، اما نمیتوان با قاطعیت این موضوع را دلیلی بر ایمنی دانست.
مرادی تاکید کرد: در قناتهای سنتی که پایدارسازی نشدهاند، احتمال ریزش سقف قنات در عمق کم بسیار محتمل است و این موضوع خود به عنوان یک عامل خطرآفرین جدی (بمب ساعتی) عمل میکند که میتواند منجر به تخریب ناگهانی سازه شود.
لزوم اجباریشدن اسکن «GPR» برای صدور پروانه ساخت
همچنین مهیار شعبانی سراجاری، کارشناس معماری در گفتوگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به مخاطرات جدی احداث ساختمانهای سنگین بر بستر قناتها، اظهار کرد: قناتها شامل فضاهای خالی ممتد با سقفهای طاقی فرسوده هستند و بارگذاری سازههای سنگین روی آنها، باعث افزایش تنش مؤثر در سقف قنات و شکست تدریجی آن میشود.
وی با بیان اینکه روشهای سنتی پیریزی قادر به مهار این خطر نیستند، افزود: پیریزیهای متعارف و حتی اجرای فونداسیون گسترده، توان حذف ریسک فرونشست را ندارند، چرا که در این حالت بار ساختمان به جای بستر مقاوم، به لایههای سست و توخالی منتقل میشود.
نقص فنی در مطالعات خاک و ضرورت اسکن زیرسطحی
شعبانی سراجاری در ادامه به ناکارآمدی آزمایشهای معمول مکانیک خاک در تشخیص قناتها اشاره و تصریح کرد: گمانههای ژئوتکنیکی معمول، به صورت نقطهای و محدود حفر میشوند و برای تشخیص شبکههای خطی و پیوسته زیرزمینی طراحی نشدهاند.
این کارشناس معماری عدم استفاده از روشهای نوین را یک نقص فنی دانست و گفت: نادیده گرفتن روشهای ژئوفیزیکی نظیر «GPR» (رادار نفوذکننده به زمین)، مقاومتسنجی الکتریکی یا لرزهای در فرآیند مطالعات، بهویژه در مناطقی که سابقه وجود قنات دارند، میتواند مصداق قصور اجرایی باشد.
وی تأکید کرد: در مناطق دارای سابقه قنات، الزام اسکن زیرسطحی با GPR یا روشهای ژئوفیزیکی یک ضرورت ایمنی شهری است و بدون این بررسی، صدور مجوز ساخت بهمعنای پذیرش ریسک پنهان فرونشست و فروچاله در آینده خواهد بود.
خطر فروچالههای ناگهانی در نسیمشهر
شعبانی در بخش دیگری از اظهارات خود به وضعیت خاص منطقه نسیمشهر اشاره کرد و گفت: ترکیب خاکهای ریزدانه، وجود قناتهای متروک و تغییر رژیم آب زیرزمینی در این منطقه، شرایط را برای نشست تدریجی بلندمدت فراهم کرده است.
وی با هشدار نسبت به وقوع حوادث ناگهانی اضافه کرد: علاوه بر نشست تدریجی، در صورت نشت آب، بارگذاری ناگهانی یا ایجاد لرزش، امکان ایجاد فروچالههای ناگهانی و موضعی نیز در این مناطق وجود دارد.
پدیده آبشستگی و اشتباه رایج در پر کردن قناتها
این کارشناس معماری با انتقاد از روش غیرصولی پر کردن قناتها با نخالههای ساختمانی تصریح کرد: پر کردن ساده دهانه قنات با نخاله یا خاک دستی فاقد ارزش فنی است. نخالهها دانهبندی کنترلنشده و تخلخل بالایی دارند و برخلاف مصالحی مانند شفته آهک یا گروت سیمانی، در برابر آب ناپایدار هستند که این امر موجب نشست ثانویه و ریزش مجدد سقف قنات میشود.
وی همچنین درباره پدیده سافیوژن یا آبشستگی خاک توضیح داد: انسداد یا تغییر غیرمهندسی مسیر آب قنات، باعث افزایش سرعت جریان در مسیرهای فرعی میشود. این جریان، ذرات ریز خاک را شسته و بهتدریج حفرههای ثانویه ایجاد میکند که در نهایت به افت مقاومت برشی خاک و ناپایداری فونداسیون میانجامد.
راهکارهای مهندسی و شعاع خطر
شعبانی درباره راهکار اصولی ایمنسازی ساختمانهای موجود گفت: راهکار مهندسی شامل شناسایی مسیر کامل قنات، تزریق دوغاب سیمان یا گروت کمفشار و در صورت لزوم اجرای «میکروپایل» یا شمع تقویتی است تا انتقال بار از فضای ناپایدار به لایههای مقاومتر انجام شود.
وی در پایان درباره شعاع خطر قناتهای قدیمی یادآور شد: در قناتهای قدیمی با عمق کم تا متوسط، شعاع تأثیر فرونشست معمولاً 5 تا 15 متر از محور قنات برآورد میشود. همچنین لرزشهای خفیف ناشی از ترافیک، گودبرداری مجاور یا زلزلههای کوچک میتوانند محرک ریزش سقف دالانهای فرسوده باشند.
صدور مجوز ساختوساز روی قناتهای نسیمشهر مشروط شد
در همین رابطه محمدرضا باباحسینی، شهردار نسیمشهر در گفتوگو با خبرنگار تسنیم، با اشاره به معضلات شهرسازی و خطرات ناشی از وجود قناتهای قدیمی در سطح شهر، اظهار کرد: متأسفانه در سنوات گذشته در مناطقی همچون احمدآباد، وجهآباد و خیابانهای دوم و سوم که سابقه وجود رشته قنات داشتهاند، بدون انجام مطالعات دقیق زمینشناسی و بررسی نقشههای توپوگرافی، مجوزهای بلندمرتبهسازی صادر شده است.
وی با بیان اینکه شهرداری در حال حاضر دسترسی مستقیمی به نقشههای دقیق قناتها ندارد، افزود: نقشههای مسیر قنوات به عنوان اسناد محرمانه تلقی شده و تنها در اختیار فرمانداریها قرار میگیرد، همین امر موجب شده تا در گذشته بدون اطلاع دقیق از وضعیت زیرسطحی، ساختوسازهایی صورت گیرد.
عوامل تشدیدکننده فرونشست در نسیمشهر
شهردار نسیمشهر با تشریح دلایل فرونشست زمین در این مناطق تصریح کرد: برخلاف تصور عموم، تنها وجود قنات عامل خطر نیست، بلکه نشتی انشعابات آب و فاضلاب (چه قانونی و چه غیرمجاز) باعث شسته شدن خاک زیرین و سستی بستر میشود.
وی ادامه داد: قنات یک سازه زنجیرهای و به هم پیوسته است و نمیتوان با پر کردن یک نقطه، جریان آن را متوقف کرد. به عنوان نمونه، در پروژه زیرگذر آرامستان که بر روی مسیر قنات احداث شده، همچنان شاهد جریان آب هستیم و این نشان میدهد که قناتها زنده و فعال هستند.
اولویت ایمنی بر درآمدزایی
باباحسینی در پاسخ به سوالی مبنی بر اتهام اولویت دادن درآمدزایی و تراکمفروشی بر ایمنی شهروندان، ضمن رد این موضوع گفت: در دوره مدیریت فعلی رویکرد شهرداری تغییر کرده و ایمنی شهروندان خط قرمز ماست. سهم درآمدهای ناشی از عوارض عمومی و ارزش افزوده مشخص است و ما حاضر نیستیم به قیمت کسب درآمد، جان مردم را با فروش تراکم در مناطق پرخطر به بازی بگیریم.
شرط نوسازی در بافتهای دارای قنات
وی با اشاره به وضعیت خیابانهای دارای بافت فرسوده که روی مسیر قنات قرار دارند، بیان کرد: در مناطقی مانند خیابان سلمان فارسی که بافت شهری شکل گرفته است، اجازه تخریب و نوسازی مجدد تنها در صورتی صادر خواهد شد که سازمان زمینشناسی به صورت مکتوب اعلام کند که در لایههای زیرین، گسل یا قنات خطرسازی وجود ندارد.
شهردار نسیمشهر در پایان خاطرنشان کرد: تفاوت عمدهای بین فرونشست در تهران و نسیمشهر وجود دارد، در تهران برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی عامل اصلی است، اما در نسیمشهر ترکیبی از وجود قناتهای لایروبی نشده و نشت آبهای سطحی و انشعابات، عامل اصلی سستی خاک و حوادث احتمالی است.
گزارش از احسان همتی
انتهای پیام/