به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، درباره سیر تحول تاریخی نظریه اعتباریات اشاره کرد. این بحث ریشه در مباحث فقهی و اصولی داشته و توسط اندیشمندانی چون آیت‌الله اصطهباناتی در حوزه اصفهان و سپس مرحوم محقق اصفهانی در نجف پیگیری شده است.

علامه طباطبایی نیز در دوران اقامت در نجف و قم به بسط این نظریه پرداخت و آن را در کتاب اصول فلسفه رئالیسم تفصیل داد. پس از انقلاب اسلامی، به دلیل ظرفیت این نظریه در تولید علوم انسانی اسلامی، مجدداً مورد توجه قرار گرفت.

جریان‌های تفسیری نظریه اعتباریات

سه نگرش عمده نسبت به نظریه اعتباریات مطرح شد:

1. نگرش بی‌اهمیت: این نظریه را چیزی فراتر از مباحث رایج حکمت عملی نمی‌داند.
2. نگرش افراطی: اعتباریات را پایه‌ای هستی‌شناختی برای فهم انسان و جهان می‌داند.
3. نگرش اعتدالی: نظریه اعتباریات را دارای جایگاهی ویژه اما نه مطلق فلسفه و هستی شناسی قلمداد می‌کند.

موصوف‌های اعتباری

اصطلاح اعتباری به امور گوناگونی اطلاق شده است، از جمله:

· وجود اعتباری

· مفاهیم اعتباری

· علوم اعتباری

· ماهیت اعتباری

· حق اعتباری

· وحدت و ترکیب اعتباری

تنظیم این موصوف‌ها در قالب یک ساختار منطقی، گام مهمی در فهم نظام‌مند نظریه است.

دیدگاه استاد مصباح‌یزدی

بر اساس آراء استاد مصباح‌یزدی اصطلاح اعتباری یک مشترک لفظی در علوم مختلف است.

در این بحث تمرکز بر مفاهیم ارزشی (مانند باید و نباید) است که فاقد ما به ازای عینی هستند.

مراتب اعتباری امری ضروری و راهگشاست؛ به طوری که برخی اعتبارات مبتنی بر اعتبارات پیشین هستند.

سلسله مراتب اعتبار در حکمت عملی

با مثال‌های عینی، پنج مرتبه اعتباری در تحلیل پدیده‌های اجتماعی ترسیم شد:

1. لحاظ وجود مستقل برای انسان (معقول ثانی فلسفی)

2. لحاظ حیات اجتماعی و جامعه (معقول ثالث فلسفی)

3. لحاظ رابطه تأثیر و تأثر میان انسان‌ها (معقول رابع فلسفی)

4. لحاظ ترتب آثار بر روابط اجتماعی (معقول خامس فلسفی)

5. اعتبار مجازات و محرومیت حقوقی (معقول سادس فلسفی)

هر مرتبه، شرط لازم (و نه کافی) برای مرتبه بعدی است.

پیامدهای روش‌شناختی

توجه به مراتب اعتبار دو نتیجه مهم دارد:

1. امتناع تسلسل: هر سلسله اعتباری باید به یک امر حقیقی و مستقل (مانند وجود الهی) منتهی شود.
2. تأثیر در تبیین و پیش‌بینی: در علوم انسانی نمی‌توان همه علل را به عوامل اجتماعی تقلیل داد؛ بلکه باید نقش علل حقیقی و مستقل را در نظر گرفت.

نظریه اعتباریات، به ویژه با تأکید بر مراتب اعتبار، ابزار تحلیلی قدرتمند در منطق حکمت عملی و علوم انسانی است. این نگرش هم از تقلیل‌گرایی افراطی جلوگیری می‌کند و هم مسیر را برای فهم دقیق‌تر پدیده‌های اجتماعی هموار می‌سازد.

یادداشت از: دکتر حسن عبدی، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)

انتهای پیام/