به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، تنش‌های مشاهده شده در بازارهای جهانی از ابتدای سال گذشته میلادی که ناشی از تشدید جنگ‌های تعرفه‌ای بود، منجر به اختلال در زنجیره‌های تأمین در سراسر جهان شد و نوسانات در بازارهای کالا و مواد اولیه را تشدید کرد؛ روندی که تأثیری منفی بر تجارت جهانی گذاشت. این فرآیندهای اینرسی‌وار توسط جمهوری آذربایجان نیز احساس شد؛ کشوری که به دلیل کاهش تولید نفت و نوسان قیمت منابع انرژی، شاهد کندی کلی در عرضه محصولات به بازارهای خارجی بود.

با این حال، جمهوری آذربایجان توانست تا حدودی بر این فضای منفی غلبه کند و حجم صادرات محصولات غیرنفتی خود را به طور قابل توجهی افزایش دهد. بر اساس جدیدترین شماره «بررسی صادرات» که توسط مرکز تحلیل اصلاحات اقتصادی و ارتباطات (CAERC) تهیه شده، در سال 2025 صادرات کالاهای غیرنفتی این کشور 8.1 درصد افزایش یافته است.

فشارهای خارجی و کند شدن رشد اقتصادی

توسعه اقتصاد جمهوری آذربایجان در سال‌های اخیر تحت فشار رکود تجارت خارجی قرار داشته که عمدتاً ناشی از نوسانات بالای قیمت‌های جهانی انرژی بوده است.

کاهش پویایی تجارت خارجی این کشور به طور غیرمستقیم تحت تأثیر مشکلات دیگری از جمله جنگ‌های تعرفه‌ای جهانی، کاهش ارزش دلار، تورم وارداتی و غیره قرار داشت. همه این عوامل به صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر کند شدن تولید ناخالص داخلی (GDP) تأثیر گذاشتند. برای مقایسه، اگر در سال 2024 اقتصاد این کشور 4.1 درصد رشد داشت، بر اساس نتایج سال 2025، این شاخص به 1.4 درصد کاهش یافت.

به طور خاص، یک عامل عینی که بر شاخص‌های صادراتی کشور تأثیر می‌گذارد، کاهش مداوم تولید هیدروکربن در تعدادی از میادین دریایی جمهوری آذربایجان است که چندین سال است ادامه دارد. به دلیل عوامل طبیعی کاهش ذخایر در بلوک اصلی میادین «آذری-چراغ-گونشلی» (ACG) که بهره‌برداری از آن از اواخر دهه 1990 آغاز شده، روند ثابتی از کاهش تولید مشاهده می‌شود.

روند نزولی استخراج طلای سیاه؛ پاشنه آشیل اقتصاد

در مجموع، تولید نفت و میعانات گازی در جمهوری آذربایجان در سال 2025 با کاهش 4.8 درصدی نسبت به سال قبل به 27.679 میلیون تن رسید. بر اساس پیش‌بینی‌ها، این روند در سال‌های آینده نیز محسوس خواهد بود: به طوری که در سال 2026 تولید نفت کمی بیش از 27.5 میلیون تن خواهد بود، در سال 2027 به 27.1 میلیون تن کاهش می‌یابد و در سال 2028 حتی به 26.6 میلیون تن خواهد رسید.

کاملاً بدیهی است که کاهش تولید نفت تأثیر مستقیمی بر حجم صادرات آن دارد. بر اساس داده‌های اظهارنامه‌های گمرکی کمیته دولتی گمرک، در سال 2025 جمهوری آذربایجان بیش از 23.381 میلیون تن نفت صادر کرد که 0.9 درصد کمتر از سال قبل است. سهم نفت در کل صادرات جمهوری آذربایجان همچنان بسیار بالا و معادل 48.28 درصد است و کاهش محموله‌های نفتی عامل اصلی تأثیرگذار بر تصویر کلی عملیات تجارت خارجی است.

پارادوکس گازی؛ کاهش حجم صادرات و افزایش درآمد

در مقابل، تولید گاز طبیعی در کشور با اندکی افزایش به 50.915 میلیارد متر مکعب رسید، اما طبق داده‌های گمرک، صادرات «سوخت آبی» که از 25.187 میلیارد متر مکعب فراتر رفت، 2.3 درصد کمتر از شاخص‌های سال 2024 بود.

خوشبختانه به دلیل تقاضای بالا برای گاز در ترکیه، اروپا و سایر نقاط، کاهش حجم با افزایش قیمت‌ها جبران شد. در سال گذشته درآمد حاصل از صادرات گاز با رشد 4.9 درصدی نسبت به سال قبل، از 8.821 میلیارد دلار فراتر رفت. سهم گاز طبیعی در کل صادرات آذربایجان در سال گذشته 35.22 درصد بود، در حالی که این شاخص در سال 2024 در محدوده 31.66 درصد قرار داشت.

بنابراین، نفت و گاز جمهوری آذربایجان که 83.5 درصد از کل سهم محموله‌های خارجی را تشکیل می‌دهند، همچنان بیش از پنج‌ششم کل صادرات را به خود اختصاص داده‌اند. با توجه به این نسبت، هرگونه فورس‌ماژور خارجی یا نوسان قیمتی بر شاخص‌های تجارت خارجی این کشور تأثیر می‌گذارد.

زنگ خطر در تراز تجاری؛ سقوط آزاد مازاد درآمد ارزی

بر اساس داده‌های گمرک، در سال 2025 جمهوری آذربایجان عملیات تجارت خارجی با کشورهای خارجی به مبلغ 49.423 میلیارد دلار انجام داد که 1.810 میلیارد دلار یا 3.8 درصد بیشتر از سال قبل است. از کل حجم گردش تجارت خارجی، 25.043 میلیارد دلار سهم صادرات و 24.380 میلیارد دلار سهم واردات بود. در عین حال، در سال گذشته صادرات 1.5 میلیارد دلار یا 5.7 درصد کاهش یافت، در حالی که واردات 3.322 میلیارد دلار یا 15.8 درصد رشد کرد. در نتیجه، رشد واردات و کاهش صادرات، مازاد تراز تجاری مثبت را به 663 میلیون دلار کاهش داد که در مقایسه سالانه 8.3 برابر کمتر است.

استراتژی 2030؛ فرار از اقتصاد تک‌محصولی

محورهای ذکر شده بخش جدایی‌ناپذیر «استراتژی توسعه اجتماعی-اقتصادی برای سال‌های 2027-2030» جدید است که تدوین آن در حال حاضر توسط دولت جمهوری آذربایجان رو به اتمام است. در چارچوب این وظیفه استراتژیک، قرار است در چند سال آینده صادرات غیرنفتی 1.8 برابر، تولید ناخالص داخلی غیرنفتی 1.3 برابر و سهم بخش خصوصی در تولید ناخالص داخلی به 88 درصد افزایش یابد.

به طور خاص، صحبت از مراحل جدید تنوع‌بخشی گسترده اقتصاد ملی این کشور است، جایی که در کنار بهره‌برداری صنعتی از بخش‌های غیرنفتیِ دارای پتانسیل صادراتی، تأکید مهمی بر دیجیتالی‌سازی اقتصاد و معرفی عناصر انقلاب صنعتی چهارم خواهد شد.

در عین حال، اجرای برنامه‌های ذکر شده به طور کامل مناطق آزاد شده از اشغال قره‌باغ را نیز در بر خواهد گرفت. برای دستیابی به اهداف تعیین شده، دولت آذربایجان بر توسعه پارک‌های صنعتی با پروفایل‌های مختلف، شهرک‌های صنعتی و پارک‌های کشاورزی شرط‌بندی کرده است. همچنین منطقه آزاد اقتصادی «الات» ایجاد شده که در آن رژیمی از ترجیحات مالیاتی و سایر امتیازات برای جذب سرمایه‌گذاران، از جمله سرمایه‌گذاران خارجی، شکل گرفته است.

جهش صادرات غیرنفتی و توسعه تجارت با آسیای مرکزی

همین امروز، بین یک‌سوم تا نیمی از محصولات غیرنفتی تولید شده در خوشه‌های صنعتی و پارک‌های کشاورزی در بازارهای خارجی جمهوری آذربایجان به فروش می‌رسد. دولت هدف رساندن حجم کل صادرات غیرنفتی به 5.3 میلیارد دلار تا سال 2027 را تعیین کرده است.

تلاش‌ها برای دستیابی به هدف مذکور به طور کلی موفقیت‌آمیز بوده است، که آمار صادرات غیرنفتی در سال گذشته گواه آن است: طبق داده‌های مرکز تحلیل اصلاحات اقتصادی، صادرات محصولات غیرنفتی داخلی با 8.1 درصد افزایش نسبت به سال 2024 به 3.6 میلیارد دلار رسید. از جمله، در سال گذشته صادرات محصولات کشاورزی و غذایی با رشد 18.9 درصدی به 1.3 میلیارد دلار رسید: بهترین جایگاه‌ها از نظر ارزش پولی را گوجه‌فرنگی، فندق و پنبه در اختیار دارند. در میان کالاهای صنعتی، کنسانتره طلا، اوره، محصولات پلیمری و سایر محصولات پتروشیمی پیشتاز صادرات شدند.

بیشترین حجم تجارت غیرنفتی جمهوری آذربایجان با کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) در سال گذشته با روسیه، ازبکستان و قزاقستان بوده است، به طوری که عملیات تجاری باکو با تاشکند و آستانه پویایی بالایی را نشان داده که در کل تاریخ جدید بی‌سابقه است. به طور خاص، 1.2 میلیارد دلار محصولات کشاورزی و صنعتی داخلی به روسیه صادر شد. همچنین در دوره گزارش، گردش تجاری با ازبکستان به 795.2 میلیون دلار (رشد 3.1 برابری) و با قزاقستان به 670.6 میلیون دلار (رشد 1.4 برابری) رسید. از نظر ساختار، صادرات جمهوری آذربایجان به کشورهای آسیای مرکزی ذکر شده عمدتاً شامل محصولات غیرنفتی است: متانول، پلی‌اتیلن، محصولات رنگ و رزین، سایر محصولات صنایع شیمیایی، محصولات متالورژی آهنی و رنگی، همچنین شکر و مواد غذایی مختلف، تجهیزات و غیره.

انتهای پیام/