به گزارش گروه حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، نشست تخصصی «معرفی جریان‌های روانشناسی اسلامی» که در جوار مؤسسه امام‌خمینی(ره) برپا شد، فرصتی فراهم آورد تا اندیشمندان به کالبدشکافی روش‌شناختی این دانش نوخاسته بپردازند. حجج‌الاسلام و پژوهشگران، بیش از آنکه بر نتایج متمرکز شوند، به ریشه‌های معرفتی و ابزارهای کشف حقیقت در این حوزه پرداختند.

حجت‌الاسلام محمدصادق شجاعی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه بین‌المللی جامعة‌المصطفی(ص)، با تأکید بر اصالت سنت علمی شیعه، متن‌پژوهی را از کهن‌ترین روش‌های مورد اهتمام در علوم اسلامی دانست. وی تصریح‌کرد: تفسیر، کلام، عرفان و بخش اعظم علوم انسانی اسلامی، جملگی محصول همین ساحت متن‌نگری بوده‌اند؛ و امروز نیز در روانشناسی اسلامی، متن‌پژوهی به مثابه یکی از ارکان اصلی روش‌شناسی خودنمایی می‌کند.

 این پژوهشگر در تبیین مفهوم «متن»، میان دو تلقی رایج تمایز قائل شد: نگاه نشانه‌شناختی که هر مجموعه منسجم از نشانه‌ها را متن می‌داند، و نگاه زبان‌شناختی که متن را زنجیره‌ای از گزاره‌های زبانی مرتبط می‌بیند؛ و شجاعی تأکید نمود که در روانشناسی اسلامی، معطوف به استخراج معنا، تمرکز بر معنای دوم یعنی ساختار زبانی گزاره‌هاست.

وی جایگاه‌های متن در پژوهش علمی را در پنج ساحت تعریف کرد: موضوع، داده، ابزار تولید معنا، واسطه معرفتی، و محصول نهایی. نکته حائز اهمیت آنجاست که در روانشناسی اسلامی، متن عمدتاً کارکرد «منبع داده خام» و «ابزار کشف معنا» را عهده‌دار است.

شجاعی با اشاره به ماهیت ناهمگون متون دینی، به تفکیک میان متون «پیشینی» (که ساختارهای روانی انسان را قبل از کنش گزارش می‌دهند) و متون «پسینی» (که بازتاب کنش‌های انسانی هستند) پرداخت و این تمایز را در متن‌پژوهی‌های روانشناختی، امری ضروری برای صحت استنباط برشمرد.

در تعریف قلمرو این علم، وی موضوع اصلی را «دنیای درون انسان» معرفی کرد؛ یعنی کلیه فرایندها، حالات و تحولات نفسانی. هر روشی که ما را به شناخت این درون رهنمون سازد، در صورت کسب مجوز از دین، در حوزه روانشناسی اسلامی قرار می‌گیرد. شجاعی با تفکیک این علم از فقه، اشاره کرد که فقه صرفاً از وحی حکم استخراج می‌کند، در حالی که روانشناسی اسلامی، به‌دلیل ماهیت تبیینی خود، مجاز است از مجرای تجربه، مشاهده و روش‌های علمی نوین نیز بهره گیرد، مشروط به آنکه در چارچوب مجاز شرعی باشد.

در باب نقش تجربه، دیدگاه سومی مورد تأکید قرار گرفت که آن را نه صرفاً مصرف‌کننده یافته‌های متنی، و نه صرفاً داور نهایی، بلکه «منبع گردآوری داده‌های مربوط به دنیای درون انسان» در کنار متن می‌داند. البته تجربه در این رویکرد، باید «هدایت‌شده» باشد؛ به این معنا که اصل و حدود آن از منظر الهی تأیید شده باشد و اسلامی‌بودن مطالعه، در گرو چارچوب‌بندی آن تحت یک جهان‌بینی توحیدی است.

این پژوهشگر در انتقاد به‌نوعی انتظارات افراطی اظهار داشت که تصور استخراج مستقیم تمامی مفاهیم روانشناختی از آیات و روایات، نه واقع‌بینانه است و نه با هدف اساسی متون اسلامی سازگار؛ چرا که «متون اسلامی کتاب تشریع‌اند، نه جایگزین کامل کتاب تکوین».

شجاعی در پایان ریشه اصلی اختلافات موجود در این حوزه را، ابهام در «چیستی روانشناسی اسلامی» و فقدان وفاق نسبی میان صاحب‌نظران دانست و نتیجه گرفت: تا زمانی که موضوع، قلمرو و روش‌های متن‌پژوهی متناسب با این علم، به‌روشنی تبیین نگردد، حرکت در این مسیر فاقد انسجام لازم خواهد بود.

انتهای پیام /