به گزارش گروه حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، در محفل تخصصی «معرفی جریان‌های روانشناسی اسلامی»، که به مثابه پیش‌نشست همایش بزرگ قرآن و روانشناسی در مؤسسه امام‌خمینی(ره) برگزار شد، پژوهشگران عرصه‌های نوظهور علمی گرد هم آمدند تا بر طلیعه‌ی تحولی نوین در فهم ساختار روان انسان تأکید ورزند. حجت‌الاسلام حجت الله صفری، عضو هیأت علمی گروه روانشناسی این مؤسسه، در این نشست به تشریح فرآیند پژوهشی پیچیده‌ای پرداخت که ثمره‌اش طراحی یک الگوی ابداعی «تاب‌آوری معنوی» مبتنی بر منابع اصیل اسلامی بود.

این سفر پژوهشی با واکاوی عمیق مفهوم «Resilience» (تاب‌آوری) آغاز شد؛ مفهومی که در جهان روانشناسی معاصر محوری است. صفری اشاره کرد که نخستین گام، نه ترجمه، که تشرّح مفهومی این واژه در لغت‌نامه‌های متعدد (انگلیسی–فارسی، فارسی–انگلیسی و عربی–انگلیسی) و تحلیل دقیق معنایی در منظر روانشناسی مدرن بود. این کاوش، مجموعه‌ای از مفاهیم هم‌خانواده نظیر «رشد پس از سانحه»، «سخت‌رویی (Hardiness)»، «گریت (Grit)» و «سرسختی ذهنی» را به عرصه‌ی بحث کشاند تا مرزهای معنایی تاب‌آوری به وضوح ترسیم شود.

پس از این مفهوم‌شناسی، مسیر به‌سوی منابع الهی گشوده شد. این پژوهشگر با استخراج حوزه‌ی معنایی تاب‌آوری در منابع اسلامی، واژگان را در سه قطب اساسی دسته‌بندی کرد: مفاهیم مؤید تاب‌آوری همچون «صبر»، «ثبات»، «اطمینان» و «شرح صدر»؛ مفاهیم متضاد نظیر «جزع»، «فزع»، «وهن» و «استعجال»؛ و در نهایت، مفاهیمی که ناظر به مواجهه با امر ناخوشایند بودند، از جمله «ابتلا»، «بلا» و «فتنه». در فرایندی دقیق و پس از پالایش‌های روایت‌سنجی، 117 آیه و روایت به‌عنوان واحدهای تحلیلی انتخاب و با روش تحلیل محتوای کیفی، کُدگذاری و تعمیق شدند.

خروجی این مجاهدت علمی، ساماندهی یک الگوی چهارحوزه‌ای برای تاب‌آوری معنوی بود: شامل «شرایط علی»، «راهبردهای معناگرا»، «مؤلفه‌های هسته‌ای» و «پیامدها». در بخش «شرایط علی»، سه رکن بنیادین «ایمان»، «یقین» و «زهد» بر اساس بنیان‌های قرآنی استخراج شد.

دکتر صفری تأکید نمود که تاب‌آوری در منظر اسلامی، از پنج مؤلفه هسته‌ای تشکیل شده‌است: «ثبات»، «مهار خود»، «رضایت»، «مقاومت» و «آرامش». نکته محوری در این میان، جایگاه متمایز مفاهیمی چون «رضایت به تقدیر الهی» است که در ساختارهای رایج روانشناسی غربی فاقد این استقلال جایگاهی هستند.

برای ارتقای این سطح از تاب‌آوری، پنج حوزه مداخله معناگرا طراحی گردید که مهم‌ترین آنها شامل «اصلاح ادراکات توحیدی» (شامل خدامالکی، تقدیرپذیری، توکل و خدایاوری)، «ادراک واقع‌بینانه از دنیا، مرگ و نقش خود»، «بازسازی نقش و بازیابی عزت‌نفس»، «تفسیر معنایی امر ناخوشایند» و «تقویت نگاه امتحان‌باور» بود.

پروتکل درمانی طراحی‌شده، با پایبندی مطلق به مبانی توحیدی، از تکنیک‌های منتخب معنا‌درمانی، درمان‌های وجودی و رویکرد پذیرش و تعهد (ACT) با «بازخوانی اسلامی» بهره برد. این رویکرد تضمین کرد که جلسات درمان به سخنرانی صرف تقلیل نیابد، بلکه مداخله‌ای عمیق و اثربخش شکل پذیرد. نتایج تجربی این مداخله، کاهش معنادار میزان افسردگی و اضطراب مرگ را پس از اجرای پروتکل نشان داد که این دستاورد در دوره پیگیری نیز پابرجا ماند. البته، افزایش موقت اضطراب مرگ هم‌زمان با مواجهه درمانی با مفهوم مرگ در بخشی از مراحل درمان، امری قابل‌انتظار در چارچوب درمان‌های معناگرا تلقی شد.

در پایان، عضو هیأت علمی مؤسسه امام‌خمینی(ره) خاطرنشان ساخت که در سال‌های اخیر، طرح‌نماهای درمانی اسلامی در پژوهش‌های روانشناسی جایگاهی برجسته یافته‌اند و الگوی تاب‌آوری معنوی نیز در همین مسیر، آماده‌ی گفت‌وگو، تکمیل و یکپارچه‌سازی با سایر دستاوردهای ارزشمند علمی در حوزه صبر، امید و خودتنظیمی بر اساس منابع اسلامی است.

انتهای پیام /