به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری تسنیم،گروه پژوهش‌های آماری مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی در گزارشی تحلیلی با تکیه بر داده‌های آماری، تصویری از تحولات کمّی، ترکیب رشته‌ای، جنسیتی و نهادی، روندهای 10 ساله وضعیت دانشجویان دوره دکتری تخصصی کشور را مورد بررسی قرار داد.

در این گزارش آمده است: 

دوره دکتری (Ph.D.) ، به عنوان عالی‌ترین مقطع آموزش دانشگاهی در ابعاد مختلف از اهمیت سیاستگذاری ویژه‌ای برخوردار است. آثار آشکار و نقش بی‌بدیل دوره دکتری در نگارش رساله‌های پژوهشی، تولید داده، خلق آگاهی و دانش جدید و تربیت پژوهشگران متخصص در حوزه‌های مختلف دانش است.

بدیهی است که ارزش و اهمیت دوره دکتری در جهان معاصر به این دلیل نیست که بالاترین مقطع تحصیلات عالی است؛ بلکه یک نهاد ساختاریافته آموزشی برای کشف و پرورش استعدادهای علمی و آماده‌سازی نیروی انسانی متخصص برای حل مسائل پیچیده و مبهم در حوزه‌های مختلف اجتماعی و نیز کمک به توسعه ملی و پیشرفت ملت‌ها به‌شمار می‌آید.

از منظر سیاستگذاری آموزشی، داده علمی و گزارش‌های آماری نقش اجتناب‌ناپذیری در سیاستگذاری‌های اجتماعی، علمی و اقتصادی و نیز اتخاذ تصمیمات مدیریتی و اجرایی درست دارند. به عبارتی، جایی که داده معتبر و نظام آماری دقیق و روشمند وجود دارد، احتمال خطای تصمیم‌گیری و انحراف سیاستگذاری پایین است.

چه بسا، زبان و منطق آمار از جنس زبان و منطق واقعیت و بیان حقیقت است و شاخص‌های آماری دقیق و صحیح، سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی به دولت و حاکمیت را افزایش می‌دهد. این امر بیانگر این نکته بسیار مهم سیاستی است که برای فهم درست مسائل اجتماعی و علمی پیچیده و ضرورت اتخاذ تصمیمات عقلانی و جامع و یکپارچه در «نظام آماری» آگاهانه و نیز سیاستگذاری‌های مبتنی بر شواهد علمی نیازمند داده های آماری معتبر و از همه مهم تر با علم به «بازنمایی وضعیت دانشجویان دکتری در آموزش عالی ایران» حوزه آموزش عالی کشور هستیم.

بنابراین، گزارش آماری اهمیت مفروضه‌های پیشگفته تهیه شده است تا این گزارش مُعین سیاستگذاران اجتماعی (بطور عام) و سیاستگذاران آموزش عالی (بطور خاص) باشد.

در یک نگاه کلی، این گزارش نشان‌دهنده ثبات کمّی رشد جمعیت دانشجویی دوره دکتری در بازه 10 ساله اخیر، رشد نسبی در علوم انسانی و هنر، کاهش تعداد دانشجویان در علوم پایه و تمرکز جغرافیایی بیشتر در تهران (توزیع نامتقارن استانی) است. این الگوها نیازمند اصلاح برنامه و سیاست‌گذاری هدفمند به‌ویژه در زمینه پرورش «پژوهشگر توانمند»،» ایجاد تنوع در جذب دانشجویان بین‌المللی» و «ایجاد تعادل رشته‌ای» است.

افزون‌بر نکات فوق، این گزارش بیانگر افزایش سهم زنان در دوره‌های دکتری، تمرکز در عرضه آموزش‌عالی مقطع دکتری در شهرهای بزرگ، الگوی تمایز جنسیتی افقی (سهم بیشتر زنان در علوم انسانی و اجتماعی و سهم بیشتر مردان در دوره‌های فنی و مهندسی) است. باوجود این، برخی ویژگی‌های دوره دکتری تخصصی آموزش‌عالی ایران مغایر با روندهای جهانی است: به عنوان نمونه، سهم کمتر تعداد دانشجویان مقطع دکتری تخصصی از کل دانشجویان، بویژه در مقایسه با کشورهای OECD قابل ملاحظه است.

همچنین سهم عمده علوم انسانی و اجتماعی دانشجویان دکتری تخصصی از کل دانشجویان مقطع دکتری 43 درصد است؛ در حالی که در کشورهای پیشرفته،STEM (علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات) بیش از 60 درصد دکتری‌ها را پوشش می‌دهد.

این امر بیانگر این نکته است که در اقتصاد این کشورهای توسعه‌یافته سهم R&D در تولید ناخالص داخلی اهمیت حیاتی دارد. به‌عبارتی، خلأ تحقیق و توسعه (R&D) در جامعه ایران محسوس است. از همه مهمتر، سهم دانشجویان خارجی شاغل به تحصیل در دوره دکتری تخصصی ایران حدود 6.5 درصد از کل دانشجویان است، در حالیکه میانگین این نسبت در کشورهای عضو OECD حدود 25 درصد است.

ثبات نسبی جمعیت دانشجویان دکتری طی سال‌های اخیر

بررسی وضعیت کلی دانشجویان دکتری تخصصی طی 10 سال اخیر نشان می‌دهد که اگرچه جمعیت دانشجویان دکتری تخصصی فراز و نشیب‌هایی را تجربه کرده است، با این وجود روند کلی تعداد دانشجویان دکتری تخصصی، طی سال‌های اخیر(به ویژه از سال 1395 به بعد) تا حدود زیادی، روندی یکنواخت داشته و بطور تقریبی بین حدود 140 هزار نفر تا 150 هزار نفر ثابت مانده است و روند افزایشی معنی‌داری را تجربه نکرده است.

با این حال طی سه سال اول بازه 10 ساله، یعنی بین سال های 1394 تا 1396 یک روند افزایشی یا به عبارت بهتر یک روند جهشی را تجربه کرده است که البته مقطعی بوده و طی سال های پس از آن، روند تا حدودی متعادل و یکنواخت پیش رفته است.

سهم 43 درصدی علوم انسانی از کل دانشجویان دوره دکتری در سال 1404-1403

بنا بر این گزارش سهم گروه علوم انسانی از کل دانشجویان دوره دکتری تخصصی در سال تحصیلی 1404-1403 حدود 43 درصد است که بیشترین سهم از کل دانشجویان را به خود اختصاص داده است. این در حالی است که دانشجویان دوره دکتری در گروه هنر تنها حدود 7.2 درصد کل دانشجویان دوره دکتری تخصصی را به خود اختصاص داده است.

سهم 44 درصدی وزارت علوم از دانشجویان دکتری تخصصی در سال تحصیلی 1404-1403

در نمودار زیرسهم هر کدام از زیرنظام‌های اصلی آموزش عالی از کل دانشجویان دوره دکتری تخصصی آمده است. همانطور که مشخص است، سهم وزارت علوم، تحقیقات و فناوری از کل دانشجویان دکتری تخصصی، بیش از سایر زیرنظام‌های آموزش عالی است. در مقابل، موسسات آموزش عالی غیر انتفاعی، سهم بسیار ناچیزی از مجموع دانشجویان دکتری را به خود اختصاص داده‌اند.

همچنین 62 درصد دانشجویان دوره دکتری تخصصی در بخش دولتی مشغول به تحصیل بوده و مابقی (38 درصد) در بخش غیر دولتی (آزاد و غیرانتفاعی) تحصیل می‌کنند.

شیب ملایم افزایش دانشجویان زن دکتری تخصصی در آموزش عالی ایران

از تعداد کل دانشجویان دکتری تخصصی (یعنی 149648 نفر) در سال تحصیلی 1404-1403 تعداد 69163 نفر، یعنی حدود 46 درصد آنها را دانشجویان زن تشکیل می‌دهد. از لحاظ تغییرات بلندمدت سهم زنان در دوره‌های دکتری تخصصی، در نمودار زیر روند تغییرات « سهم دانشجویان زن از کل دانشجویان دوره دکتری تخصصی» طی بازه 10 ساله اخیر آمده است.

همانطور که ملاحظه می‌شود، سهم زنان از کل دانشجویان دکتری تخصصی کشور، طی ده سال اخیر افزایش حدود 4 درصد را تجربه کرده و از 42 درصد در سال 95-1394 به بیش از 46 درصد در 1404-1403 رسیده است.

وضعیت دانش‌آموختگان دکتری تخصصی در سال تحصیلی 1403-1402 و روند 10 ساله (1402-1393)

در سال تحصیلی 1403-1402 تعداد کل دانش‌آموختگان دوره دکتری تخصصی در آموزش عالی ایران، 11694 نفر بود که 3 درصد از کل دانش‌آموختگان کشور در آن سال را تشکیل می‌دهد. (تعداد کل دانش‌آموختگان کشور در سال تحصیلی 1403-1402، تعداد 455335 نفر بودند).

همچنین از این تعداد دانش آموخته دکتری تخصصی، 5469 نفر، یعنی حدود 47 درصد آنها را دانشجویان زن تشکیل می دهد. از طرفی، درصد دانش‌آموختگان دکتری تخصصی بخش دولتی از کل دانشجویان دکتری تخصصی، حدود 81 درصد بود 9526 نفر).

بررسی توزیع جمعیت دانش‌آموختگان دکتری تخصصی در سال 1403-1402 کل کشور به تفکیک گروه‌های عمده تحصیلی (نمودار زیر)، نشان داد که از کل جمعیت دانش‌آموختگان دکتری تخصصی، بیشترین سهم مربوط به گروه علوم انسانی با 29 درصد است.

همچنین فقط حدود 1 درصد از دانش‌آموختگان دکتری تخصصی در گروه هنر فارغ‌التحصیل شدند.

بررسی وضعیت کلی دانش‌آموختگان دکتری تخصصی طی 10 سال اخیر (نمودار زیر) نشان می دهد با وجود فراز و نشیب‌ها، روند کلیِ تعداد دانش‌آموختگان دکتری تخصصی، افزایشی بوده است.

افزایش قابل ملاحظه جمعیت دانشجویان بین المللی در آموزش عالی ایران

بنابراین گزارش؛ روند 10 ساله تغییرات جمعیت دانشجویان بین المللی شاغل به تحصیل در مقطع دکتری تخصصی در دانشگاه‌های کشور در نمودار زیر آمده است. همانطور که در نمودار مذکور مشخص است، افزایش قابل ملاحظه ای در جمعیت دانشجویان بین المللی در آموزش عالی ایران را طی 10 سال بوجود آمده است.

انتهای پیام/