به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، حجت‌الاسلام دکتر حجت‌الله صفری، عضو هیئت علمی گروه روان‌شناسی مؤسسه امام خمینی (ره)، در نشست علمی «معرفی جریان‌های روان‌شناسی اسلامی» که در این مؤسسه برگزار شد، به کالبدشکافی دقیق مفهوم «تاب‌آوری» پرداخت و اظهار داشت که در گام نخست این پژوهش، این مفهوم از طریق واکاوی عمیق لغت‌نامه‌های معتبر فارسی، عربی و انگلیسی و همچنین تحلیل مفهومی در روان‌شناسی معاصر بررسی شد تا مؤلفه‌ها و عناصر بنیادین آن استخراج گردد. وی افزود که علاوه بر مفهوم مرکزی، منظومه‌ای گسترده از واژگان قرین همچون رشد پس از سانحه، استقامت، ثبات قدم، سخت‌رویی، انعطاف‌پذیری روانی، طاقت روانی، شکیبایی، تحمل پریشانی، سرسختی ذهنی و مفاهیم هم‌خانواده دیگر واکاوی شدند تا قلمرو معنایی این حوزه در دانش روان‌شناسی کاملاً منقح شود.

این پژوهشگر روان‌شناسی تصریح کرد که پس از مفهوم‌شناسی دقیق، بر اساس مؤلفه‌های استخراج‌شده، منابع اصیل اسلامی مورد بررسی قرار گرفت و مفاهیم مرتبط در سه قلمرو بنیادین دسته‌بندی شد؛ نخست، مفاهیم موافق با تاب‌آوری همچون صبر، ثبات، استقامت، اطمینان، سکینه، حلم و شرح صدر؛ دوم، مفاهیم متضاد با آن نظیر جزع، فزع، حزن، خوف، ضعف، وهن، تزلزل و عجله؛ و سوم، مفاهیم ناظر بر ابتلائات ناخوشایند مانند بلا، مصیبت و فتنه. وی در ادامه بیان داشت که پس از روایت‌سنجی و پالایش، نهایتاً 117 آیه و روایت به‌عنوان واحد تحلیل برگزیده شد که با روش تحلیل محتوای کیفی، مبنای طراحی یک الگوی ابداعی در چهار حوزه «شرایط علّی، راهبردهای معناگرا، مؤلفه‌های هسته‌ای و پیامدها» قرار گرفت. صفری در تشریح زیرساخت‌های این مدل، سه مؤلفه ایمان، یقین و زهد را به‌عنوان شرایط علّی معرفی کرد و خاطرنشان ساخت که بر اساس منابع اسلامی، تاب‌آوری دارای پنج رکن رکین شامل ثبات، مهار خود، رضایت، مقاومت و آرامش است که در این میان، مفهوم «رضایت به تقدیر الهی» از جمله امتیازاتی است که در روان‌شناسی رایج غربی جایگاه مستقلی ندارد.

عضو هیئت علمی مؤسسه امام خمینی (ره) با تأکید بر ضرورت مداخلات معناگرا برای ارتقای ظرفیت روانی فرد، به طراحی پروتکل‌هایی در پنج حوزه کلیدی اشاره کرد و گفت که اصلاح ادراکات توحیدی با تأکید بر خدامالکی، تقدیرپذیری و توکل، در کنار ادراک واقع‌بینانه از دنیا و مرگ، بازسازی عزت‌نفس، تفسیر معناییِ رنج و تقویت نگاه امتحان‌محور، استخوان‌بندی این مداخله را شکل می‌دهند. وی همچنین اظهار داشت که در طراحی این فرآیند درمانی، ضمن پایبندی صلب به مبانی دینی، از فنون برگزیده معنا‌درمانی، رویکردهای وجودی و روش‌های پذیرش و تعهد با بازخوانی اصیل اسلامی بهره گرفته شده است تا جلسات از حالت خطابه خارج شده و صورتی کاملاً عملیاتی و بالینی به خود بگیرد.

صفری با استناد به یافته‌های تجربی و بالینی این طرح بیان داشت که نتایج اجرای پروتکل نشان‌دهنده کاهش معنادار و پایدار افسردگی و اضطراب مرگ در مراجعان است؛ اگرچه افزایش مقطعی اضطراب در حین مواجهه درمانی با مفهوم مرگ، امری گریزناپذیر و فنی در درمان‌های معناگرا تلقی می‌شود. وی در فرجام سخن تأکید کرد که امروزه مدل‌های درمانی اسلامی در حوزه‌هایی نظیر امید، وسواس و خودتنظیمی به بلوغ رسیده‌اند و الگوی تاب‌آوری معنوی نیز گامی بلند در جهت یکپارچه‌سازی این پژوهش‌ها و ارائه پاسخی جامع به نیازهای روان‌شناختی جامعه بر مدار وحی است.

انتهای پیام/