به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، در این یادداشت درنگی در موسوعة فی أحادیث الإمام المهدی: الضعیفة والموضوعة, تالیف بستوی خواهیم داشت:

امتداد اجتماعی – سیاسی مهدویت در عمل, وجه تمایز قرائت شیعی از مهدویت در اندیشه دیگر مذاهب اسلامی است . افزون بر ریشه‌های اعتقادی -کلامی آموزه مهدویت, اثر گذاری اجمالی نظریه‌های آینده جهان و آموزه نجات, ظهور انقلاب اسلامی مبتنی بر پارادایم سیاسی ولایت فقیه در تشدید مطالعات و پژوهش‌های معطوف به مهدویت در سده اخیر نقش مهمی ایفا نمود و دیگر مذاهب جهان اسلام را ناگزیر به موضع‌گیری درباره اصالت و اعتبار آموزه مهدویت نمود.
هر چند مهدویت‌پژوهی ریشه تاریخی کهن در تاریخ و اندیشه شیعی دارد, محدثان و متکلمان شیعه بیش از دیگر دانشیان به آن اهتمام ورزیدند، لکن ظهور انقلاب اسلامی در کسوت یک پارادایم جدید در حکمرانی مبتنی بر آموزه مهدویت شیعی و اسلام سیاسی, نظریه های حکمرانی سایر مذاهب اسلامی و نگرش سلبی آنان به ظرفیت‌های سیاسی و اجتماعی اسلام در عرصه حکمرانی و سیاست را به چالش کشاند.

نظریه ولایت فقیه با قرائتی ویژه از آموزه مهدویت, فارغ از اعتقادی قلبی و ایمانی به مهدویت در مقام عمل و اجرا نیز به مهدویت امتداد سیاسی و اجتماعی بخشید, اسلام شیعی را به مثابه یک فرانظریه در عرصه سیاست و اجتماع مطرح نمود, زمینه گرایش به مطالعه اسلام شیعی در جهان اسلام و غرب را تشدید کرد, تئوری‌های کهن شورا, سلطنت, خلافت, تغلب, ... را در عمل به چالش کشانید و بنیادهای اندیشه‌های حکمرانی و حکومت در جهان اسلام معاصر را متزلزل نمود. 

خوانش اسلام شیعی از مهدویت پیامدهای متعددی داشت. از جمله مهم‌ترین آنها لزوم بازخوانی دقیق بنیادهای نظری و سویه‌های سیاسی آموزه مهدویت در دو سطح تحقیق و نظریه پردازی بود. 

در این راستا در نیم سده اخیر پژوهشگران شیعه با فرهنگ‌نگاری, موسوعه‌نویسی, مطالعات مقایسه‌ای و هم‌سنجی, نقد و ارزیابی احادیث آموزه مهدویت در اندیشه اسلامی, مذاهب و فرق اسلامی رویکرد جدیدی را در پژوهش‌های حدیثی – کلامی گشودند. این پژوهش‌ها در حال اوج و تثبیت خود در گفتمان دین پژوهی معاصر است.

این رویکرد هر چند در نخستین دوره از تولید , تعریف و تثبیت ادبیات علمی خود در گفتمان دین‌پژوهی قرار دارد لکن موفق شد  توجه پژوهشگران و نهادهای دینی متعددی را در جهان اسلام و غرب به خود جلب نمایید؛ خاورشناسان به طور جدی و گسترده مطالعه مهدویت را به مثابه یک مسئله در شیعه‌پژوهی موضوع مطالعات خود قرار دادند.

سلفیان معاصر به دلیل رویکرد انتقادی و سلبی به مذهب شیعه و آموزه های آن ناگزیر به موضع‌گیری درباره اصل آموزه مهدویت شدند , از جمله نمونه های اخیر آن پژوهشهای عبدالعلیم بستوی (پژوهشگر معاصر مقیم عربستان سعودی) درباره مهدویت است.

کارنامه پژوهشی بستوی گویای علاقه‌مندی او به موضوعات حدیثی و کلامی است. رساله دکتری عبدالعلیم بستوی با عنوان «المهدی المنتظر(ع) فی ضوء الأحادیث والآثار الصحیحة واقوال العلماء وآراء الفرق المختلفه» در موضوع مهدویت در میراث اسلامی بود که از سوی دار ابن حزم بیروت منتشر شد(بنگرید: بستوی, عبد العلیم, المهدی المنتظر(ع) فی ضوء الأحادیث و الآثار ... , بیروت، دار ابن حزم، چاپ اول ، 1420 ق ).

همچنین او کتاب «موسوعة فی أحادیث الإمام المهدی: الضعیفة والموضوعة را نیز در موضوع اعتبار سنجی احادیث مهدویت چاپ کرد(بستوی, عبدالعلیم, موسوعة فی أحادیث الإمام المهدی, بیروت، دار ابن حزم، چاپ اول، 1420 ق , 415 ص). 

هر چند بستوی رویکرد ایجابی به اصل آموزه مهدویت بر پایه احادیث اسلامی دارد و در نگاه او اصل این آموزه از اصالت و اعتبار برخوردار است اما مبانی و معیارهای او در نقد و ارزیابی احادیث مهدویت بر پایه الگو و نظام اعتبار سنجی اهل سنت با رویکرد سلفی است که بدون شک در توسعه و تضییق احادیث معتبر و صحیح از احادیث ضعیف موضوع مهدویت اثرگذار است.

بازشناسی و ارزیابی رویکرد و آرای بستوی درباره احادیث مهدویت از جمله ضرورت های حدیث پژوهی و کلامی در گفتمان علمی معاصر است که هم‌چنان چشم انتظار نقدهای علمی و استواری است که باب گفت‌وگو و مفاهمه در آموزه مهدویت با رویکرد سلفیان معاصر اهل سنت را بگشاید و با تکیه بر مشترکات حدیثی, به گفت‌وگو و نقد درباب نصوص و آرای اختلافی بپردازد.

دستاورد

یک. تحولات سیاسی ایران معاصر در توجه مجدد به مهدویت در جهان اسلام و غرب اثرگذار بود. 

دو. خوانش شیعی از مهدویت با دو جریان و نظریه رقیب در مهدویت‌پژوهی مواجه است: سلفیان معاصر و خاورشناسان.

سه. سویه‌های سیاسی و اجتماعی مهدویت در اسلام شیعی مهم‌ترین وجه مهدویت‌پژوهی است، لکن بنیادهای نظری و حدیثی آن نیز از اهمیت جدی برخوردار است. از این رو نقد و ارزیابی نصوص مهدویت از جمله محورهای مهم در این عرصه است.

چهار. در دو دهه پژوهش‌ها و مطالعات تحلیلی – تطبیقی نصوص و نظریه های مذاهب اسلامی در موضوع مهدویت به مثابه یک رهیافت علمی از اهمیت ویژه ای برخوردار است و مراکز دین‌پژوهی جهان در سطح تحصیلات تکمیلی و با رویکرد نظریه پردازی به این مهم اهتمام دارند.پژوهش‌های بستوی نمونه آشکار این رویکرد است و آنها را نباید بریده از گفتمان مهدویت در نیم سده معاصر مطالعه یا به نقد سپرد.

یادداشت از: حجت‌الاسلام علی راد، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران

انتهای پیام/