به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، در دهه‌های اخیر، جبهه نبرد علیه نسل‌های جوان و نوجوان، به حوزه نبرد نرم و جنگ شناختی سوق داده شده است. دشمنان هویت اسلامی و ایرانی دریافته‌اند که فتنه‌های امروز و فردا را نه صرفا با اسلحه یا تهاجم نظامی، بلکه با مهندسی افکار و قلب‌های نوجوانان باید به پیش ببرند. اگر در سال‌های گذشته، جوانان هدف اصلی عملیات روانی و اجتماعی بودند، امروز معطوف به نوجوانانی شده‌اند که مهم‌ترین ویژگی‌شان، هیجان، جست‌وجوی هویت و تأثیرپذیری بالا از محرک‌های مجازی است.

قرآن کریم و سیره نبوی (ص) از دیرباز در مقابل هر تهدید فرهنگی و تمدنی، خانواده را نخستین خاکریز تربیت جامعه قرار داده‌اند؛ تا جایی که صلاح یا انحراف نسل‌ها، وابسته به میزان کارکرد و حضور فعال والدین در شکل‌دهی شخصیت فرزندان است. آیات متعددی همچون: آیه 6 سوره تحریم که می فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِیكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ ...»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خود و خانواده‌تان را از آتشی حفظ کنید که سوخت آن مردم و سنگ‌هاست». و آیه 24 سوره اسراء؛ «رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّیَانِی صَغِیرًا» و بگو: پروردگارا! همان‌گونه که آنان مرا در کودکی پرورش دادند، بر ایشان رحمت آور. و همچنین آیه 132 سوره طه: «وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاَةِ وَاصْطَبِرْ عَلَیْهَا» ؛ «خانواده‌ات را به نماز فرمان ده و خود بر انجام آن شکیبایی ورز».

همگی بر مسئولیت بی‌بدیل والدین در «پرورش»، «اقناع»، «تبیین» و مراقبت پیوسته از فرزندان تأکید دارند. امروز که میدان تربیت نوجوانان از اتاق خانه به دنیای بی‌مرز رسانه‌ها گسترش یافته، این کارکرد خانواده اهمیتی دوچندان یافته و به یک مسوولیت دینی و تمدنی بدل شده است. در چنین شرایطی، بازتعریف نقش راهبردی خانواده و توانمندسازی والدین برای مواجهه هوشمندانه با هجمه‌های رسانه‌ای و فتنه‌های نوظهور، ضرورتی انکارناپذیر است. تبیین جایگاه خانواده در قرآن و تحلیل راهکارهای کارآمد برای پدافند فعال تربیتی، امروز بیش از هر زمان، ضامن حفظ هویت و آینده‌سازی نسل نوجوان ما خواهد بود. در این نوشتار به ابعاد این موضوع می پردازیم:

1. تبیین وظیفه والدین در مصحف و حدیث

قرآن کریم خانواده را نخستین و مهم‌ترین نهاد انتقال ارزش‌ها و ساخت هویت می‌داند. در سوره تحریم، فرمان الهی روشن است:«قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِیكُمْ نَارًا…» یعنی والدین نباید فقط به اصلاح خود بسنده کنند، بلکه مسئول نجات معنوی و تربیتی فرزندان نیز هستند. مفسرین مانند علامه طباطبایی تأکید کرده‌اند که این آیه نشان‌دهنده وظیفه پدافندی (بازدارندگی و مراقبت) و وظیفه ایجابی (تعلیم و تربیت) است. در کلام معصومان نیز، نقش بنیادین خانواده منعکس است. رسول خدا(ص) فرمودند: «کُلُّکُمْ رَاعٍ وَکُلُّکُم مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَتِهِ…» همه شما نگهبان و مسئول حفظ زیرمجموعه خود هستید. (کافی، ج5، ص556). این حدیث عمیقاً جایگاه نظارتی، حمایتی و هدایتی والدین را گوشزد می‌کند. هر پدر و مادر نه فقط در مقابل سلامت جسمی، بلکه بالاتر از آن، در برابر رشد فکری، اخلاقی و معنوی فرزندان خود مسئول‌اند. والدین، نگهبانان مرزهای هویت و ارزش‌های خانواده‌اند و باید با حضور فعال، محبت، همدلی و مراقبت مستمر، از افتادن نوجوان به دام فتنه‌ها و آسیب‌های اجتماعی و مجازی جلوگیری کنند. این سخن پیامبر(ص) خانواده را به مثابه دژ محکم در برابر نفوذ فتنه‌های نوین معرفی می‌کند که تنها با احساس مسئولیت، هوشیاری و همراهی مستمر قابل تحقق است.

و امیرالمؤمنین(ع) نیز فرمودند:«مَا نَحَلَ وَالِدٌ وَلَدَهُ نَحْلًا خَیْرًا مِنْ أَدَبٍ حَسَنٍ» هیچ پدری به فرزندش بهتر از اخلاق نیک نداد. (نهج‌الفصاحه، ح2739) در این حدیث، امیرالمؤمنین(ع) بر این حقیقت تأکید دارند که بزرگ‌ترین و اصیل‌ترین میراث والدین برای فرزند، نه مال و ثروت، بلکه اخلاق نیک، تربیت اصیل و ادب شایسته است. ادب حسن، سپری است در برابر تهدیدهای فکری و اخلاقی زمانه؛ زیرا نوجوانانی که در فضای خانواده با اخلاق، آداب و رفتار صحیح پرورش می‌یابند، هم عزت نفس بیشتری دارند و هم در مواجهه با چالش‌ها، کمتر دستخوش انحرافات و هویت‌های مخرب مجازی می‌شوند. به بیان دیگر، ادب خوب، مهم‌ترین ابزار مصونیت‌بخشی و عامل رشد تمدنی نوجوانان در فتنه‌های نوظهور است.

2. خانواده و نقش مراقبت فعال در برابر جنگ شناختی

مطالعات عصر حاضر و تجربه‌های عینی فتنه‌های اخیر ثابت کرده که نوجوان اگر در خانواده، تبیین، اقناع و الگوپذیری مؤثر را دریافت کند، کمتر به چالش‌های هیجانی و موج‌های رسانه‌ای با هویت طغیانگرانه جذب می‌شود. دلیل روشن است: نوجوانی، دوره شکل‌گیری بنیادهای هویت، جمع‌گرایی عاطفی و عطش دیده‌شدن است. اگر خانواده در این سن حس دیده‌شدن، احترام و گفت‌وگو را تأمین کند، فضای مجازی و رسانه‌ها قدرت جذب کمتری خواهند داشت.

در این زمینه قرآن نهاد خانواده را «سنگر آرامش»، «محل گفت‌وگو» و «میدان تربیت ایمانی و عقلانی» می‌شناسد: «وَالَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّیَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْیُنٍ…» (فرقان:74)؛ و آنان که می‌گویند: پروردگارا! از همسران و فرزندانمان روشنیِ چشم به ما عطا کن و ما را برای پرهیزگاران پیشوا قرار ده». خانواده‌های نمونه را صاحبان نسل بصیر، خردمند و آرامش‌بخش معرفی می‌کند. در آیه شریفه، اهل ایمان، از خدای خویش می‌خواهند که همسران و فرزندانی شایسته و دلگرم‌کننده نصیب‌شان کند. تعبیر «قرّة أعین» به معنای روشنی‌بخش چشم و مایه آرامش دل است؛ یعنی خانواده باید پناهگاه مهر، اطمینان و شادی اعضا و بستری برای رشد و تعالی روحی باشد.

در این نگاه قرآنی، خانواده صرفاً یک ساختار زیستی یا اجتماعی نیست، بلکه سنگر اصلی آرامش روانی و مرکزی برای تحقق گفت‌وگو، همراهی و تبادل محبت واقعی میان نسل‌ها محسوب می‌شود. خداوند خانواده‌های برتر را نه تنها صاحبان محیطی گرم و آرامش‌بخش، بلکه الگوهای تربیت عقلانی و ایمانی می‌داند؛ خانواده‌هایی که با رشد ایمان و خرد، نسل‌هایی بینا و مسئول، پدید می‌آورند و حتی در پرتو تربیت صحیح، خود را شایسته رهبری و پیشوایی جامعه‌ای متقی و آرمانی می‌دانند؛ این آیه تأکیدی روشن است بر اینکه سلامت معنوی و عقلانی جامعه، ریشه در خانواده‌ای دارد که مأمن عشق، عقلانیت و تربیت ایمانی است.

3. آسیب‌شناسی عدم تربیت فعال

در رخدادهایی که شاهد شبکه‌سازی و فتنه‌انگیزی علیه نظام بودیم، یک عنصر مشترک دیده شد: نوجوانانی که یا پیوند عاطفی ـ فکری با خانواده ندارند یا والدین توان یا انگیزه لازم را برای نقش‌آفرینی فعال در فضای پرخطر رسانه‌ای امروز کسب نکرده‌اند. نوجوانانی که والد یا مربی راهبر ندارند، ناخواسته به سوی مرجعیت‌های جعلی گروه همسالان یا صفحات مجازی سوق داده می‌شوند. روایت معروف نبوی (وسائل الشیعه، ج 21، ص 474): «الولد سیّد سبع سنین و عبد سبع سنین و وزیر سبع سنین…»؛ فرزند (پسر یا دختر)، هفت سال اول زندگی خود سیّد (آقا و آزاد) است، هفت سال دوم عبد (بنده و مطیع) است، و هفت سال سوم وزیر (یار و مشاور) است» اشاره به شیوه مناسب تربیت فرزند در سه دوره سنی دارد: هفت سال اول: کودک بیشتر نیازمند محبت، آزادی طبیعی، بازی و ارتباط عاطفی است و والدین باید با مهر و عطوفت برخورد کنند. هفت سال دوم: محور تربیت، آموزش مقررات، وظایف و نظارت در رفتار و عمل است؛ کودک آماده پذیرش مسئولیت و اطاعت می‌شود. هفت سال سوم: نوجوانی است؛ فرزند نقش مشاور، هم‌فکری و همراهی با والدین را می‌یابد و مشارکت او در تصمیمات مهم خانواده مورد تأکید قرار می‌گیرد.

این علامت روشنی است که پدر و مادر باید در دوران شکل‌گیری شخصیت، مدیریت و حتی همراهی فعال با نوجوان داشته باشند تا نه تنها اقتدار والدین بماند بلکه نوجوان از سوی والدین به حقیقت راهنمایی شود، نه به سوی مرجعیت کاذب فضای مجازی.

4. استراتژی خانواده در برابر هجمه رسانه‌ای

بر اساس آیات و روایات چند محور مهم در برنامه پدافندی و پیشگیری خانواده باید مورد توجه باشد:

الف) تبیین و گفت‌وگوی مستمر: والدین موظف‌اند پاسخگوی پرسش‌ها و دغدغه‌های نسل نوجوان باشند، حتی اگر پرچالش و منتقدانه طرح شود. قرآن می‌فرماید: «فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ…» (زمر:18) پس بندگان مرا بشارت ده؛ همان کسانی که سخن را می‌شنوند و از بهترینِ آن پیروی می‌کنند. یعنی شنیدن، اندیشه، انتخاب آگاهانه؛ شیوه مومنانه است و والدین باید پیشگام این فرایند در درون خانه باشند.

ب) آموزش سواد رسانه‌ای و شناختی: فرزندان را باید نسبت به واقعیت تحریف‌ها، شیوه ساخت اخبار و پیام‌های اینترنتی، آگاه کرد. پیامبر(ص) فرمودندک«العاقِلُ مَن دانَ نَفْسَهُ وَ عَمِلَ لِما بَعْدَ المَوْتِ، وَ العاجِزُ مَن أَتْبَعَ نَفْسَهُ هَواها…»

خردمند کسی است که خود را مدیریت کند و غافل دنبال خواسته‌های هیجانی نرود. (نهج‌البلاغه، حکمت150)

ب) آموزش سواد رسانه‌ای و شناختی: تبیین در دنیای امروز، یکی از جدی‌ترین تهدیدهای ذهنی برای نوجوانان و جوانان، تحریف واقعیت‌ها در فضای رسانه‌ای و گسترش اخبار جعلی و شایعه است. نوجوان اگر ابزارهای «سواد رسانه‌ای» و شیوه تشخیص واقعیت از دروغ را نیاموخته باشد، در برابر امواج فریب و اغواگری فضای مجازی آسیب‌پذیر می‌شود. سواد رسانه‌ای یعنی: توانایی تحلیل و ارزیابی انتقادی پیام‌ها، شناسایی انگیزه‌های پنهان در تولید اخبار، تشخیص نشانه‌های تحریف و شایعه، و داشتن جرأت برای پیگیری صحت محتوا قبل از پذیرش یا بازنشر آن.

والدین باید فرزندان خود را به گونه‌ای تربیت کنند که بتوانند هر خبری را سریع و احساساتی نپذیرند و با ذهن نقادانه، صحت و اعتبارش را بسنجند. «العاقِلُ مَن دانَ نَفسَهُ و عَمِلَ لِما بَعدَ المَوتِ، و العاجِزُ مَن أتْبَعَ نَفسَهُ هواها و تَمَنَّى على اللهِ» ؛ «خردمند کسی است که خود را به حساب گیرد (یا: خود را مدیریت کند) و برای پس از مرگ عمل کند؛ و ناتوان کسی است که نفس خود را پیرو هوس‌هایش قرار دهد و آرزوی بیهوده بر خدا بندد.

رابطه حدیث با موضوع سواد رسانه‌ای: «خردمند کسی است که خود را مدیریت کند» یعنی نوجوانِ هوشمند کسی است که احساسات خود را کنترل می‌کند و اسیر «هیجان‌های لحظه‌ای» فضای مجازی یا تحریکات رسانه‌ای نمی‌شود.

«غافل، دنبال خواسته‌های هیجانی می‌رود» همان طور که فرد ناآگاه، خود را به دست شایعه و تحریف می‌سپارد و هر پیامی را بی‌تأمل می‌پذیرد یا بازنشر می‌دهد، نوجوان هم اگر خودمدیریتی و تفکر نقادانه نداشته باشد، ابزار دست رسانه‌ها و جنگ روانی خواهد شد.«عمل برای آخرت… و آرزوی بیهوده نکردن»؛ یعنی باید رفتار ما، به ویژه در فضای اطلاعاتی، از روی خرد باشد، نه صرف واکنش به احساسات، تبلیغات زودگذر یا القائات رسانه‌ای. در نتیجه این حکمت علوی، نقشه راه تربیت نسل پرسشگر، نقاد و ایستاده در مقابل موج‌های رسانه‌ای را نشان می‌دهد: نوجوان باید احساسات خود را مدیریت کند. به هر خبری سریع واکنش نشان ندهد. قبل از نشر یا پذیرش، صحت آن را بررسی کند. و بداند رسانه‌های دشمن دقیقاً روی همین هیجانات نوجوانانه و ترجیح هیجان بر خرد سرمایه‌گذاری می‌کنند.

ج) ایجاد فضای عاطفی سالم و حس تعلق قوی: برقراری مهر و محبت، امنیت روانی، احترام و هم‌دلی مهمترین اصل پیشگیری است. نوجوان دلگرم به خانواده، کمتر برای جایگاه و دیده‌شدن به سراغ گروه‌های مخرب و هویت‌های مجازی می‌رود. ایجاد فضای گرم و سرشار از محبت در خانواده نه تنها بستر اصلی رشد و آرامش روانی نوجوان است، بلکه حس امنیت و حمایت عمیقی به او می‌بخشد. نوجوانی که عشق، احترام و هم‌دلی را در خانه لمس کند، دچار خلأ عاطفی نمی‌شود و کمتر به روابط ناسالم یا گروه‌های آسیب‌رسان پناه می‌برد. گفت‌وگوی صمیمی، شنیدن بدون قضاوت، پذیرش فردیت و همراهی والدین در دغدغه‌های نوجوان باعث می‌شود او خانه را مأمن اصلی و نخستین مرجع اعتماد خود بداند، و هرگونه جذب هویت مجازی و جریان‌های ناسالم را بی‌نیاز و بی‌اثر می‌کند.

د) ارائه الگو و هویت مثبت جایگزین: انقلاب اسلامی برای هر عرصه، الگوهای روشن نوجوان موفق، پرتلاش، متعالی و مؤثر دارد. معرفی شهدا، نوجوانان نخبه و چهره‌های تعالی‌بخش، باعث می‌شود هویت جعلی و آسیب‌رسان جایگزین نشود بلکه نوجوان جذب الگوی موفق مقتدر گردد تا با «افتخار» در جبهه وطن و ایمان بماند. اساسی‌ترین راه تقویت هویت نوجوان، ارائه نمونه‌های شاخص و قابل باور از جوانان موفق، مؤثر، متعهد و پرتلاش است؛ چراکه نوجوانان با دیدن همسالان خود که در مسیر ارزش‌ها پیشرفت و تلاش کرده‌اند، الگوپذیری مثبتی پیدا می‌کنند. انقلاب اسلامی در عرصه‌های مختلف شهدای نوجوان، نخبگان علمی و چهره‌های تعالی‌بخشی معرفی کرده است که با داستان زندگی، موفقیت‌ها و آرمان بلندشان، قهرمان واقعی و افتخارآمیزی در ذهن نوجوان می‌سازند. با بازنمایی جذاب و خلاقانه این الگوها، نوجوان به جای جذب هویت‌های موهوم مجازی یا گروه‌های ناسالم، جذب هویت پویا و مقتدر وطنی-ایمانی می‌شود و عضویت در جبهه ارزش‌ها را مایه افتخار خود می‌داند.

جمع‌بندی؛ در میدان نبرد شناختی امروز، والدین و خانواده‌ها نخستین و نیرومندترین خط پدافند از نوجوانان هستند. قرآن و روایات، این حقیقت را نه تنها در قالب توصیه اخلاقی، بلکه در قالب یک راهبرد تمدنی ـ اجتماعی مطرح ساخته‌اند. اگر خانواده نقش اقناع، تبیین، الگو‌دهی، محبت و آموزش را ایفا کند، نوجوان ـ با همه انرژی و هیجان این سن ـ مصون از فریب رسانه‌ها و گروه‌های انحرافی خواهد بود. بی‌تردید پرورش نسل مؤمن، خردمند و مقاوم، ضامن تحقق آرمان‌های تمدنی انقلاب اسلامی است. این حقیقت، تنها دغدغه ایثار فرهنگی در مقام شعار نیست، بلکه ضرورتی راهبردی برای حفظ سرمایه انسانی و تداوم تمدن ملی است. رفع این مسئولیت، با اتکال به وعده الهی، رشد مهارت‌های والدین، همراهی دولت و نهادهای فرهنگی و حضور فعال نهاد امامت و روحانیت در کنار خانواده امکان‌پذیر خواهد بود.

بروز هیجان و غلیان عاطفی نسل نوجوان در فتنه آمریکایی اخیر، هشدار داد که جبهه دشمنان انقلاب با بهره‌گیری از جنگ نرم و تحریک احساسات، می‌کوشد از پویایی نوجوانان در مسیر اهداف خود سوءاستفاده کند. با این حال مدیریت صحیح این نیروی هیجانی و هدایت آن در چارچوب خانواده‌ای متعهد و هوشمند، می‌تواند نوجوان ایرانی را از مخاطرات حفظ کرده، به بازیگری فعال و سازنده در مسیر گام دوم انقلاب اسلامی سوق ‌دهد.

امروز بیش از همیشه، خانواده ایرانی باید با رویکرد تمدنی، زمینه‌ رشد و هویت‌یابی نسل آینده را آماده کند تا نوجوانان نه قربانی فتنه‌ها، بلکه جلودار تحقق آرمان بزرگ ظهور و تمدن نوین اسلامی باشند. این هدف، عزم جدی والدین، تبیین منطقی حقایق و پرورش خرد و عشق را می‌طلبد تا سرمایه هیجانی نوجوانان در خدمت پیشرفت و تعالی ملت و امت قرار بگیرد.

یادداشت از: حجت‌الاسلام والمسلمین محمدباقر مشکاتی، پژوهشگر تاریخ و سیره اهل‌بیت(ع)

انتهای پیام/