به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، در بخش نخست به عملکرد دولت اردوغان برای تحقق چهار هدف مهم در استراتژی انرژی اشاره کردیم. گفتیم که ترکیه در حوزه اکتشاف نفت و گاز، هم در دریای سیاه و آناتولی و هم در سواحل جزیره قبرس، عملاً دستاوردی نداشت و غالباً به سمت اقدامات نمایشی و نمادین رفت.

در حوه انرژی تجدید‌پذیر، در خورشیدی و بادی پیشرفت قابل توجهی به دست آمده اما تاسیس نیروگاه هسته‌ای به دلیل وابستگی خارجی، پیشرفت کُندی دارد. اما در چهارمین هدف یعنی تبدیل ترکیه به گذرگاه مهم ترانزیت انرژی، موفقیت‌های مهمی به دست آمده است. با این حال، ترکیه همچنان وابسته به واردات انرژی است و این موضوع، یکی از مهمترین پاشنه آشیل‌های اقتصاد این کشور است.

در ادامه به این اشاره می‌کنیم که ترکیه استراتژی نوین خود را بر اساس چه اصلی تعریف کرده و نیازمند چه راهکارها و اصلاحاتی است.

آیا حق با داماد اردوغان بود؟

زمانی که رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه، داماد جوان خود را وارد دنیای سیاست کرد و خواستار به کارگیری او در کابینه شد، احمد داود اوغلو نخست وزیر وقت، در اعتراض به این درخواست عجیب پرسید: مگر قرار نشد به فرزندان و بستگان اعضای حزب پست ندهیم؟

اما پاسخ تند اردوغان چنین بود: او، فامیل و دامادِ یک عضو عادی نیست! دامادِ من است! داود اوغلو ناچار شد با اکراه، پست وزارت انرژی و منابع طبیعی را به برات آلبایراک داماد ارشد رئیس جمهور بسپارد.

او در کوتاه مدت، آرزوهای بلندپروازانه‌ای درباره دستیابی ترکیه به منابع انرژی را به عنوان اهداف مهم کشور بیان کرد. یکی از سخنان مشهور آلبایراک این بود: «منابع انرژی، برای ترکیه، چیزی فراتر از انرژی است».

منظور آلبایراک این بود که دستیابی به منابع ارزان و پایدار، برای ترکیه به معنی رفع وابستگی، استقلال بیشتر و به دست آوردن زمینه‌ها و ظرفیت‌های نوین قدرت نمایی است. 

اگر چه اعلام کشف منابع گازی در ساکاریای دریای سیاه، در دوران وزارت آلبایراک اعلام نشد و داماد در آن دوران، وزارت امور مالی و دارایی را در اختیار داشت، اما اردوغان در مراسم افتتاحیه، اعلام کرد که بیشترین خدمات و تلاش‌ها برای کشف این میدان عظیم، در دوران آلبایراک بوده و از او تشکر می‌کند! 

وزیر اسبق انرژی ترکیه، در دوران مسئولیت خود در پست وزارت امور مالی و دارایی با تصمیمات غلط، بیش از 168 میلیارد دلار از منابع ارزی ترکیه را از بین برد و از آن دوران تاکنون، مغضوب و منزوی شده است.

به نظر می‌رسد، مهمترین میراث داماد اردوغان برای دنیای انرژی و وزارت انرژی، تاکید بر شعارها و اهداف نمادین است. آلپ ارسلان بایراکتار وزیر فعلی نیز، مانند برات، همواره از اهدافی صحبت می‌کند که ترکیه را در کانون قدرت‌های بزرگ دنیای انرژی جای خواهد داد. 

روزنامه صباح از مهمترین جراید نزدیک به آکپارتی، یادداشتی به قلم محمود اوور ستون‌نویس این روزنامه منتشر کرده و می‌گوید: «برات آلبایراک، سهم قابل توجهی در اجرای سیاست ملی انرژی و معادن ترکیه داشت. واقعاً حق با او بود و مسئله انرژی، فقط انرژی نیست و فراتر از آن است. دیروز و امروز، انرژی و معدن همیشه در قلب جنگ‌ها بوده‌اند. من دیروز همراه با ‌ارسلان بایراکتار وزیر انرژی و منابع طبیعی، از نیروگاه هسته‌ای آک‌کویو بازدید کردم. ترکیه پس از 70 سال صاحب یک نیروگاه هسته‌ای می‌شود. ترکیه تا پایان امسال برای اولین بار از انرژی هسته‌ای استفاده خواهد کرد. در این سفر، وزیر به من گفت: به خواست خدا، علاوه بر نیروگاه آک کویو، در سینوپ و تراکیا هم نیروگاه‌های دوم و سوم را اضافه خواهیم کرد و ترکیه را به لیگ برتر دارندگان انرژی هسته‌ای خواهیم رساند. البته ما برای تولید برق، ابزارهای دیگری هم داریم. به عنوان مثال، ما ذخیره قابل توجهی از توریم داریم. اگر از این فناوری استفاده کنیم، می‌توانیم سوخت خود را تأمین کنیم، اما هنوز در حال تحقیق است».

توریم یک عنصر شیمیایی با نماد Th و عدد اتمی 90 است. این عنصر، در واقع یک فلز خاکی کمیاب است که در پوسته زمین فراوان است. توریم دارای پتانسیل زیادی برای تولید برق به عنوان یک منبع انرژی پایدار و بدون کربن کمتر در معرض خطر تبدیل شدن به مواد رادیو اکتیو خطرناک است و منجر به تولید زباله هسته‌ای کمتری می‌شود.

ترکیه امیدوار است برای تولید برق از اوریم، این ماده را هم در رآکتور هسته‌ای و هم در رآکتور نمک مذاب MSR مورد استفاده قرار دهد. توریم در رآکتور هسته‌ای، با نوترون‌ها برخورد کرده و به اورانیوم-233 تبدیل می‌شود.

در رآکتور نمک مذاب هم، به راحتی در نمک‌های فلورید حل می‌شود. اما دانش و فن آوری این عملیات در اختیار ترکیه نیست. چرا که اساساً تولید برق از توریم یک فناوری نوظهور و در حال توسعه است. چین از قدرت‌های پیشرو در این زمینه بوده و در حال ساخت اولین رآکتور هسته‌ای تجاری بر پایه توریم در جهان است.

جهانِ امروز و سیاست انرژی ترکیه

در سالیان گذشته، ترکیه علاوه بر مشکلات اقتصادی ناشی از وابستگی به واردات انرژی و ناکارآمدی سیاست‌های حزب حاکم، با پیامدهای تلخ تغییرات اقلیمی نیز روبرو بوده است. اما شواهد نشان می‌دهد که از نظر دولت، تلاش برای رشد در زمینه انرژی، راحت‌تر از امکان اصلاحات در حوزه کشاورزی و صنایع غذایی است.

به عبارتی روشن‌تر، دولت اردوغان، تولید و انتقال انرژی را مانند ابزاری می‌بیند که می‌تواند اغلب مشکلات ترکیه را حل کند. ولی تحلیلگران، با این دیدگاه موافق نیستند و بر این باورند که دولت، برخی از واقعیت‌های جهان امروز و برنامه های آینده انرژی را به درستی درک نکرده است.

خانم فیلیز پهلوان از تحلیلگران ترکیه می‌گوید: «توجه دقیق به سیاست‌های انرژی، صرفاً مبتنی بر امر تولید نیست و دربردارنده شیوه توجه به آینده است. ما در برهه‌ای هستیم که بحران تغییرات اقلیمی، یک خطر انتزاعی و کم اهمیت نیست و مستقیماً تصمیمات اقتصادی، سیاسی و استراتژیک را شکل می‌دهد. بنابراین، سیاست‌های انرژی نه تنها تحت عنوان محیط زیست، بلکه در محورهای امنیت، اقتصاد و حاکمیت نیز در حال بازنویسی هستند.

به باور من، این مهمترین پیام مجمع جهانی اقتصاد داووس 2026 بود و ترکیه نیز باید آن را به روشنی درک کند. در جهان اکنونِ ما، بحث انرژی، موضوعی مرتبط با انتخاب منابع نیست، بلکه مساله حیاتی و بنیادینی درباره انتخاب سیستم است.

دیگر نمی‌توان انرژی را صرفاً تحت عنوان سیاست زیست‌محیطی تحلیل کرد. استراتژیست‌های کنونی می‌گویند: ژئواکونومیک، همان ژئوپلیتیکِ جدید است. چرا که حالا انرژی در حوزه امنیت ملی، رقابت و حاکمیت قرار گرفته و نیروگاه‌ها، خطوط انتقال و شبکه‌ها نه تنها عناصر فنی، بلکه دارایی‌های استراتژیک کشورها هستند و وابستگی‌های بلندمدت فناوری، نه تنها خطرات اقتصادی، بلکه خطرات ژئوپلیتیکی هستند.

فیلیز پهلوان در ادامه می‌گوید: «انرژی هسته‌ای نیز در داووس مورد بحث قرار گرفت. اما به عنوان راه حل اصلی برای گذار از بحران آب و هوا قلمداد نشد. بحث‌ها عمدتاً بر فشار زمانی، انعطاف‌پذیری سیستم و خطر بن‌بست فناوری متمرکز بود. حال باید پرسید: ترکیه در کجای این تابلو قرار می‌گیرد؟ این چارچوب جهانی، هنگام بررسی سیاست‌های انرژی ترکیه، تنش قابل توجهی ایجاد می‌کند. ترکیه هنوز برای تولید برق به شدت به زغال سنگ و گاز طبیعی وابسته است. این ساختار با اهداف اقلیمی و امنیت انرژی در تضاد است و از دیگر سو، سوخت‌های فسیلی وارداتی، کشور را در برابر نوسانات قیمت جهانی آسیب‌پذیر می‌کند. ترکیه در معرض خطر گرفتار شدن در یک مدل متمرکز و انعطاف‌ناپذیر است. سوال مهم برای ترکیه این است: آیا ما در حال ایجاد وابستگی‌های جدید و بلندمدت هستیم و در عین حال از سوخت‌های فسیلی خارج می‌شویم، یا در حال ساخت یک سیستم انرژی خود-به‌روزشونده هستیم؟»

از نظر کارشناسان، سیاست انرژی ترکیه باید روی کاهش آسیب‌پذیری استراتژیک متمرکز شود و موضوعات عمده را در مورد ارزیابی مجدد قرار دهد:
تنوع‌بخشی به تأمین‌کنندگان (روسیه، آذربایجان، ایران، آمریکا، قطر، الجزایر).
افزایش انعطاف‌پذیری از طریق پایانه‌ها و ذخیره‌سازی LNG.
تبدیل شدن به یک مرکز انرژی (نه فقط یک کشور ترانزیت).
ظرفیت ذخیره‌سازی و تجارت لحظه‌ای برای تأثیرگذاری بر قیمت‌گذاری منطقه‌ای.
افزایش ظرفیت در انرژی‌های تجدیدپذیر و کاهش هزینه‌های واردات.
افزایش میزان مشارکت بخش خصوصی در کلانپروژه‌ها.

در پایان باید گفت: استراتژی انرژی ترکیه فعال، منسجم و دارای انگیزه استراتژیک بوده اما تحول‌آفرین نبوده است. این استراتژی، توانسته منجر به کاهش شکنندگی اقتصاد ترکیه شود اما نتوانسته آن را از بین ببرد. به باور بسیاری از تحلیلگران، با توجه به رویکردهای اردوغان و حزب عدالت و توسعه، این استراتژی به اهرم قدرت دست یافته است، نه استقلال.
انتهای پیام/