به گزارش خبرنگار سرویس اندیشه خبرگزاری تسنیم، حجت‌الاسلام امین اسدپور، استاد حوزه و پژوهشگر اندیشه اسلامی، در نشست «مناسبات فقه و فرهنگ» که در مدرسه زمستانه فقه اجتماعی برگزار شد، با اشاره به جایگاه محوری فقه در تمدن اسلامی اظهار داشت: یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌هایی که تمدن اسلامی را از سایر تمدن‌ها متمایز می‌کند، فقه‌بنیاد بودن آن است؛ امری که مورد تصریح بسیاری از تمدن‌پژوهان نیز قرار گرفته است.

وی افزود: در حالی که تمدن‌هایی مانند یونان، چین یا ایران باستان بیشتر بر حکمت، عرفان یا معرفت تکیه داشته‌اند، در تمدن اسلامی فقه و شریعت نقش محوری در سازمان‌دهی زندگی فردی و اجتماعی ایفا کرده‌اند؛ هرچند این به معنای حاشیه‌ای بودن فلسفه، کلام یا عرفان در تمدن اسلامی نیست.

اسدپور با اشاره به نقش حکمای مسلمان در تقویت جایگاه فقه در جامعه تصریح کرد: حتی فیلسوفان و متکلمان بزرگ تمدن اسلامی، علی‌رغم فعالیت در حوزه حکمت عملی یا نظری، هیچ‌گاه از کارآمدی و ضرورت فقه و شریعت فاصله نگرفته‌اند و فقه را رکن اساسی نظم اجتماعی می‌دانسته‌اند.

وی در ادامه با اشاره به اندیشه‌های فارابی گفت: فارابی به‌عنوان یک فیلسوف اجتماعی، در آثار خود مانند «احصاء العلوم»، «آراء اهل مدینه فاضله» و «کتاب المله»، ظرفیت اجتماعی فقه و شریعت را به‌گونه‌ای صورت‌بندی می‌کند که حتی از بسیاری از فقهای بعدی نیز پیشروتر است. توصیه می‌شود پژوهشگران حوزه فقه اجتماعی، توجه ویژه‌ای به حکمت عملی فارابی داشته باشند.

این استاد حوزه با اشاره به تداوم این نگاه در آثار فیلسوفانی چون شیخ‌الرئیس، شیخ اشراق و خواجه نصیرالدین طوسی افزود: در سنت حکمی اسلامی، فقه همواره نقش تعیین‌کننده‌ای در ساخت جامعه، فرهنگ و نظم تمدنی داشته و این امر به‌راحتی از گزارش تاریخی تمدن اسلامی قابل استخراج است.

اسدپور در ادامه به بخش چالش‌برانگیز بحث، یعنی تأثیر فرهنگ بر فقه پرداخت و گفت: پرسش اساسی این است که آیا فرهنگ و ساخت اجتماعی می‌تواند در دانش فقه اثرگذار باشد و اگر چنین است، حدود و ثغور این اثرگذاری کجاست. این مسئله، کانون اصلی مناقشات در مناسبات فقه و فرهنگ است.

وی با تأکید بر ضرورت بازخوانی فلسفه شریعت خاطرنشان کرد: بدون صورت‌بندی دقیق فلسفه شریعت در نظام حکمی و معرفتی اسلام، نمی‌توان به‌درستی نسبت فرهنگ و فقه را فهم کرد. در این چارچوب، فرهنگ به‌عنوان جهان معنایی انسان، می‌تواند در نحوه بهره‌برداری از شریعت نقش‌آفرین باشد.

این پژوهشگر اندیشه اسلامی با اشاره به دیدگاه امام خمینی(ره) درباره جامعیت اسلام گفت: امام راحل با تکیه بر مفهوم «جمع‌الجمع» در شخصیت پیامبر اکرم(ص)، معتقد بود اسلام دارای جامعیتی است که هم فقه اکبر، هم اخلاق و هم فقه اصغر را دربر می‌گیرد و تقلیل اسلام به یکی از این ساحت‌ها، ناشی از تبعیض در اسلام‌شناسی است.

اسدپور افزود: در این نگاه، بخشی از فرهنگ، به‌ویژه لایه‌های هنجاری آن، به‌شدت تحت تأثیر فقه قرار دارد؛ اما لایه‌های بینشی، ارزشی و نمادین فرهنگ، ریشه در مبانی عمیق‌تری مانند انسان‌شناسی، جهان‌بینی و فلسفه اسلامی دارند که می‌توانند بر فقه نیز اثر بگذارند.

وی با طرح این پرسش که تأثیر فرهنگ بر فقه در کدام لایه‌ها ممکن است، گفت: در ادبیات فقهی، معمولاً از سه مرحله موضوع‌شناسی، حکم‌شناسی و اجرای حکم سخن گفته می‌شود. در حالی که تأثیر فرهنگ بر موضوع‌شناسی تقریباً پذیرفته شده است، تأثیر آن بر حکم‌شناسی و فعلیت احکام، محل بحث و نیازمند دقت‌های نظری جدی است.

این استاد حوزه با اشاره به مکتب فقهی آیت‌الله بروجردی و امام خمینی(ره) تصریح کرد: تأکید این مکتب بر فهم واقع‌گرایانه نصوص، توجه به تاریخ صدر اسلام، فرهنگ زمان صدور نص و شرایط اجتماعی، از ارکان اجتهاد به شمار می‌رود؛ به‌گونه‌ای که امام خمینی تاریخ را یکی از مقدمات اساسی اجتهاد می‌دانست.

اسدپور افزود: نظریه تأثیر زمان و مکان در اجتهاد، هم ناظر به فهم نصوص در بستر تاریخی صدور است و هم ناظر به فعلیت احکام در شرایط اجتماعی و فرهنگی زمان حاکمیت فقیه؛ با این حال، این پویایی به معنای نسبی‌گرایی یا قبض و بسط بی‌ضابطه فقه نیست، بلکه مبتنی بر ملاک‌های ثبوتی و چارچوب‌های حکمی است.

وی در بخش پایانی سخنان خود، به نقش شریعت در مدیریت فرهنگی جامعه اشاره کرد و گفت: یکی از مهم‌ترین ابواب فقهی در نسبت با فرهنگ، باب امر به معروف و نهی از منکر است. این باب، صرفاً یک مقوله سیاسی نیست، بلکه نظامی اجتماعی برای تولید، تثبیت و صیانت از هنجارهای فرهنگی و مقابله با ناهنجاری‌ها به شمار می‌آید.

اسدپور تأکید کرد: شریعت با نهادسازی در قالب امر به معروف و نهی از منکر، سازوکاری برای نظارت همگانی و مدیریت فرهنگی جامعه فراهم کرده است؛ سازوکاری که از سطح تعاملات مردمی تا نسبت جامعه با حاکمیت را دربر می‌گیرد و نقشی کلیدی در اقامه و تحقق احکام اسلامی دارد.

انتهای پیام/