به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، انتشار کتاب «بررسی و نقد مطالعات خاورشناسان در موضوع فضیلت و رذیلت اخلاقی در قرآن» را می‌توان در امتداد یک دغدغه قدیمی اما همچنان زنده در فضای مطالعات قرآنی و اسلامی ارزیابی کرد؛ دغدغه‌ای که ناظر به چگونگی مواجهه علمی با میراث خاورشناسی و نسبت آن با فهم بومی از معارف قرآن است.

خاورشناسی، به‌ویژه در حوزه اخلاق قرآنی، طی دهه‌های گذشته کوشیده است با بهره‌گیری از روش‌های نوین معناشناسی، تحلیل‌های تطبیقی و مقایسه با مکاتب اخلاقی غربی، تصویری متفاوت از نظام فضیلت و رذیلت در قرآن ارائه دهد. این تلاش‌ها، همان‌گونه که نویسنده کتاب نیز به آن اذعان دارد، صرفاً یک جریان منفی یا مخرب نبوده و در برخی موارد توانسته است پرسش‌های تازه‌ای پیش‌روی مطالعات اسلامی بگذارد و زوایایی کمتر دیده‌شده از اخلاق قرآنی را برجسته کند.

با این حال، مسأله اصلی از منظر پژوهشگران داخلی، نه اصلِ استفاده از روش‌های جدید، بلکه نوع کاربرد و پیش‌فرض‌های معرفتی حاکم بر این مطالعات است. بسیاری از خاورشناسان، اخلاق قرآنی را در چارچوب الگوهای اخلاق سکولار یا فلسفه اخلاق غربی بازخوانی کرده‌اند؛ چارچوبی که گاه به تحمیل مفاهیم بیرونی بر متن قرآن و در نتیجه، کژفهمی یا تقلیل مفاهیم بنیادین قرآنی انجامیده است. از همین نقطه، ضرورت «نقد» به‌عنوان یک کنش علمی جدی پدیدار می‌شود.

کتاب سیدمحمد اکبریان را باید تلاشی روشمند برای عبور از دوگانه ساده‌انگارانه «پذیرش مطلق» یا «رد کامل» خاورشناسی دانست. نویسنده می‌کوشد ضمن شناسایی دستاوردهای روش‌شناختی خاورشناسان، ضعف‌ها، کاستی‌ها و اشکالات مبنایی دیدگاه‌های آنان را نیز آشکار سازد؛ رویکردی که می‌تواند به بلوغ مطالعات تطبیقی در حوزه قرآن و اخلاق کمک کند.

اهمیت این اثر، از منظر فضای فکری امروز، در آن است که اخلاق قرآنی به یکی از میدان‌های اصلی گفت‌وگوی دین با جهان معاصر تبدیل شده است. پرسش از نسبت فضیلت، رذیلت، آزادی اخلاقی، مسئولیت فردی و جمعی و حتی اخلاق اجتماعی و سیاسی، دیگر صرفاً مباحثی درون‌حوزوی نیستند. در چنین شرایطی، نادیده‌گرفتن ادبیات خاورشناسی، همان‌قدر آسیب‌زاست که پذیرش بی‌چون‌وچرای آن.

از این منظر، انتشار این کتاب را می‌توان نشانه‌ای از حرکت مطالعات قرآنی به سمت «نقد فعال» و «گفت‌وگوی انتقادی» دانست؛ حرکتی که نه در موضع انفعال، بلکه از جایگاه تولید علم و بازخوانی مستقل معارف قرآنی، به سراغ دیدگاه‌های رقیب می‌رود. اگر این مسیر با پژوهش‌های تکمیلی و گفت‌وگوهای علمی عمیق‌تر ادامه یابد، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری ادبیاتی غنی‌تر در اخلاق قرآنی و تقویت حضور علمی اندیشه اسلامی در عرصه جهانی شود.

انتهای پیام/