به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، طبق روایات اهل‌بیت‌ علیهم‌السلام آیه‌ی دوم سوره‌ی حمد: «الحمدُ للهِ ربِّ العالمین» عالی‌ترین و جامع‌ترین جلوه‌ی شکرگزاری در برابر نعمت‌های بی‌پایان الهی است. امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید «شُکْرُ النِّعْمَهًِْ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ وَ تَمَامُ الشُّکْرِ قَوْلُ الرَّجُلِ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.» یعنی «شکر نعمت، کناره‌گیری از حرام‌هاست و نهایت شکرگفتن: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ است.» یا حمّاد بن‌ عثمان می‌گوید: امام صادق علیه‌السلام از مسجد بیرون آمد، دید مرکبش گم شده است. فرمود: «اگر خدا آن را به من برگرداند، حقّ شکرش را می‌گزارم». چیزی نگذشت که آن را آوردند. امام (علیه السلام) فرمود: «الحمد للهِ» شخصی عرض کرد: «فدایت شوم؛ مگر نفرمودی حقّ شکر خدا را می‌گزارم»؟ فرمود: «مگر نشنیدی گفتم: «الحمد للهِ»؛ یعنی با گفتن همین کلمه، حقّ شکرگزاری خدا انجام می‌شود. (الکافی، ج2، ص97)

این حمد، نه تنها بیان ستایش زبانی، بلکه اظهارِ شناخت و خضوع قلبی در برابر پروردگاری است که تمام هستی را تدبیر می‌کند. هنگامی که بنده با آگاهی و حضور قلب این جمله را بر زبان می‌آورد، در حقیقت به پیوندی روحانی و عمیق با خالق خود دست می‌یابد؛ پیوندی که سرچشمه‌ی آرامش، بصیرت و قرب الهی است. چنین حمدی، اساس عبودیت و اولین گام در مسیر معرفت و سپاس حقیقی نسبت به خداوند محسوب می‌شود. یا در حدیث دیگری حمد را معادل شکر نامیدند؛ امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید «‏الْحَمْدُ لِلَّهِ‏ قَالَ الشُّکْرُ لِلَّهِ».

از دیگر سو آیه‌ی دوم سوره‌ی حمد سخن اهل بهشت است، آنجا که خداوند می‌فرماید «وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» (یونس / 10) (و پایان سخن ایشان است که (می‌گویند) الحمدلله رب العالمین) بر اساس روایاتی که از امام صادق‌ علیه‌السلام نقل شده است، «الحمدُ للهِ ربِّ العالمینَ الرَّحمنِ الرَّحیمِ»؛ ندای اهل بهشت است هنگامی که خداوند را به خاطر پاداش نیکوی خود شکر می‌گزارند؛ الحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ؛ دَعْوَی أَهْلِ الْجَنَّهًِْ حِینَ شَکَرُوا اللَّهَ حُسْنَ الثَّوَابِ. (تفسیر العیاشی، ج1، ص21) این امر نشان‌دهنده‌ی این است که نهایتِ کمال و رسیدن به سعادت ابدی، درک عظمتِ منعم و سپاسگزاری بی‌پایان از اوست.

بر اساس روایت نقل‌شده از امام رضا‌ علیه‌السلام ــ که این تفسیر از طریق امامان پیشین تا امیر مؤمنان‌ علیه‌السلام نقل شده است ــ مردی از آن حضرت درباره معنای این آیه پرسید. امیر مؤمنان علیه‌السلام فرمودند: مقصود از «الحمد لله» آن است که خداوند بندگان خود را به بخشی از نعمت‌هایش بر آنان آگاه کرده است؛ زیرا آنان توان درک و شمارش همه نعمت‌ها را به تفصیل ندارند، چرا که نعمت‌های الهی فراوان‌تر از آن‌اند که به احصا درآیند. از این رو، خداوند به آنان فرمان داده است که بگویند: «الحمد لله» بر تمام نعمت‌هایی که بر ما ارزانی داشته است. «الْحَمْدُ لِلَّهِ» هُوَ أَنْ عَرَّفَ اللَّهُ عِبَادَهُ بَعْضَ نِعَمِهِ عَلَیْهِمْ جُمَلًا، إِذْ لَا یَقْدِرُونَ عَلَى مَعْرِفَةِ جَمِیعِهَا بِالتَّفْصِیلِ، لِأَنَّهَا أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَى أَوْ تُعْرَفَ فَقَالَ لَهُمْ: قُولُوا: «الْحَمْدُ لِلَّهِ» عَلَى مَا أَنْعَمَ بِهِ‏ عَلَیْنَا.

در ادامه، حضرت درباره تعبیر «رَبِّ العالمین» فرمودند: مقصود از «عالمین» همه گروه‌های مخلوقات، اعم از موجودات جاندار و بی‌جان است. خداوند در مورد حیوانات، آن‌ها را در قدرت خویش می‌گرداند، از روزی خود تغذیه می‌کند، در سایه‌ی لطف خویش حفظ و هر یک را بر اساس مصلحتش تدبیر می‌کند. در مورد جمادات نیز، به قدرت خویش آن‌ها را نگاه می‌دارد؛ اجسام پیوسته را از فروپاشی، اجسام پراکنده را از تراکم بی‌جا، آسمان را از سقوط بر زمین و زمین را از فرو رفتن بازمی‌دارد، مگر به اجازه و فرمان او.

در پایان، امام‌ علیه‌السلام افزودند که مقصود از «رَبِّ العالمین» این است که خداوند مالک و آفریننده تمام موجودات است و روزی آنان را ـ چه آگاه باشند و چه ناآگاه ـ از راه‌های گوناگون به سویشان می‌رساند. (عیون اخبار الرضا ع، ج2، ص282)

در حدیثی از رسول خدا‌ صلی الله علیه و آله عظمت و حقیقت معنای آیه‌ی «الحمدُ للهِ ربِّ العالمین» چنین توصیف شده است: وقتی بنده‌ا‌ی این جمله را با معرفت و ایمان بر زبان می‌آورد، خداوند متعال می‌فرماید: بنده‌ام مرا ستایش کرد و دانست که همه نعمت‌هایی که دارد از سوی من است و بلاهایی که از او دور شده نیز به لطف و فضل من بوده است.

در ادامه، خطاب الهی به ملائک چنین است: ای ملائک من، گواه باشید که من نعمت‌های دنیا را بر او افزون خواهم کرد و نعمت‌های آخرت را نیز به او خواهم بخشید؛ همان‌گونه که بلاهای دنیا را از او دور کردم، بلاهای آخرت را نیز از وی دفع خواهم کرد. حَمِدَنِی عَبْدِی، وَ عَلِمَ أَنَّ النِّعَمَ الَّتِی لَهُ مِنْ عِنْدِی، وَ أَنَّ الْبَلَایَا الَّتِی انْدَفَعَتْ عَنْهُ فَبِتَطَوُّلِی أُشْهِدُکُمْ یَا مَلَائِکَتِی- أَنِّی أُضِیفُ لَهُ نَعِیمَ الدُّنْیَا إِلَى نَعِیمِ الْآخِرَةِ، وَ أَدْفَعُ عَنْهُ بَلَایَا الْآخِرَةِ کَمَا دَفَعْتُ عَنْهُ بَلَایَا الدُّنْیَا. (امالی صدوق،‌ ص175)

در حدیث دیگری از امام صادق علیه‌السلام است که درباره اهمیت «الحمد لله رب العالمین» می‌فرماید «ابلیس چهار بار ناله کرد؛ نخست، روزی که مورد لعنت قرار گرفت؛ دوم، هنگامی که به زمین فرود آورده شد؛ سوم، زمانی که محمد‌ صلی الله علیه و آله در دوران فترت پیامبران مبعوث شد و چهارم، وقتی که «ام‌الکتاب» یعنی سوره‌ی حمد با آیه‌ی «الحمدُ للهِ ربِّ العالمین» نازل شد. إِنَّ إِبْلِیسَ رَنَّ أَرْبَعَ رَنَّاتٍ: أَوَّلُهُنَّ یَومَ لُعِنَ، وَ الثَّانِیَةُ حِینَ هَبَطَ إِلَى الْأَرْضِ، وَ الثَّالِثَةُ حِینَ بُعِثَ مُحَمَّدٌ‌ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ، وَ الرَّابِعَةُ حِینَ أُنزِلَتْ أُمُّ الْكِتَابِ «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ». (البرهان فی تفسیر القرآن، ج1، ص98)

امام سجاد علیه‌السلام نیز نقل می‌کند فردی از امیر مؤمنان درباره تفسیر الحمدلله رب العالمین» پرسید و ایشان فرمود: معنای حمد آن است که خداوند بندگان را به بخشی از نعمت‌های بی‌شمار خود به‌طور کلی آگاه کرده، زیرا شناخت تفصیلی همه نعمت‌ها برای انسان ممکن نیست؛ پس به آنان فرمان داده است خدا را برای همه نعمت‌هایش سپاس گویند، چرا که او پروردگار همه عالم‌ها و مالک و مدبّر همه آفریده‌هاست؛ موجودات زنده را در قدرت خود می‌گرداند و روزی می‌دهد و موجودات بی‌جان را نگاه می‌دارد، آسمان را از فرو افتادن و زمین را از فرو رفتن حفظ می‌کند و با بندگانش مهربان است؛ روزی‌ها را تقسیم کرده و رزق هر انسان به او می‌رسد، نه تقوای پرهیزکار آن را افزون می‌کند و نه گناهکار بودن آن را می‌کاهد، و روزی انسان را همان‌گونه می‌یابد که مرگ او را می‌یابد. سپس ادامه دادند «خداوند متعال به آنان گفت: بگویید «ستایش مخصوص خداست بر آنچه به ما نعمت داده و بر اینکه پیش از آن‌که به وجود آییم، در کتاب‌های پیشینیان از ما به نیکی یاد کرده است»؛ و در این سخن، وجوب شکرگزاری بر حضرت محمد و خاندان او به سبب برتری‌ای که خدا به او و آنان داده، و نیز بر شیعیانشان به خاطر این برتری‌ها، بیان شده است.»

طبق این حدیث، خداوند نعمت‌ها و جایگاه ویژه‌ای به حضرت محمد و خاندانش داده و آن‌ها هم در برابر این فضیلت‌ها «وظیفه دارند شکرگزار خدا باشند». یعنی حتی پیامبر و اهل‌بیت(ع) با آن مقام بلندشان، مأمور به شکرگزاری‌اند و شکر، یک تکلیف الهی برای همه است، نه فقط مردم عادی. وقتی می‌گوید «بر شیعیانشان هم واجب است شکرگزاری کنند»، یعنی شیعیان باید بابت نعمت هدایت، ایمان و پیروی از پیامبر و اهل‌بیت، قدردان خدا باشند؛ هم با زبان (شکر و حمد)، هم با دل (قدردانی واقعی)، و هم با عمل (زندگی کردن مطابق راهی که خدا نشان داده).

درباره فضیلت ذکر «الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» از امام صادق علیه‌السلام نقل است  «هرکس که هنگام دخول در صبح، چهار مرتبه بگوید: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ شکر آن روز را انجام داده و هرکس هنگام دخول در شب آن را بگوید؛ شکر شبش را ادا کرده است؛ مَنْ قَالَ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ إِذَا أَصْبَحَ: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ فَقَدْ أَدَّی شُکْرَ یَوْمِهِ وَ مَنْ قَالَهَا إِذَا أَمْسَی فَقَدْ أَدَّی شُکْرَ لَیْلَتِهِ. (الکافی، ج2، ص503) همچنین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود «هرکه دارای چهار چیز باشد در نور اعظم الهی خواهد بود. تا جایی که فرمود: «و آن کس که چون به خیری دست یابد بگوید: الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ». أَرْبَعٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ کَانَ فِی نُورِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ ... وَ مَنْ إِذَا أَصَابَ خَیْراً قَالَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِین.(المحاسن، ج1، ص8)