به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، کمتر نهادی در ایران یافت می‌شود که همچون کانون پرورش فکری کودکان، به یک خاطره جمعی در ذهن ایرانیان تبدیل شده باشد. نهادی که زمستان امسال وارد 60 سالگی شده، در فراز و فرودهای شش دهه گذشته همواره در کنار کودکان این سرزمین بوده است؛ از روزهای پرالتهاب دهه 50 گرفته تا سال‌های جنگ و پس از آن؛ از کوچه پس کوچه‌های پایتخت تا جزایر ایرانی در خلیج فارس. 

کانون که سال‌ها در حوزه کودک و نوجوان بی‌رقیب بود و اولین انتخاب خانواده‌ها، در دهه‌‌های گذشته با ورود بخش خصوصی، راه‌اندازی نهادهای مختلف و البته فضای مجازی، مرکزیت خود را از دست داده و تلاش دارد در عصر دیجیتال که ذهن کودکان را به خود پیوند داده، همچنان مرجع جذاب و قابل اتکایی برای مخاطبان خود باشد. اصلی‌ترین چالش برای این نهاد میانسال، شاید همین بخش آخر باشد. اینکه کتابخانه‌های کانون با آن پیشینه که در روزگاری اصلی‌ترین مرکز برای جذب کودکان و پرورش استعدادها بود، چطور می‌تواند مرجعیت خود را در عصر دیجیتال حفظ کند؟

خبرگزاری تسنیم در سلسله مطالبی به بهانه شصتمین سال تاسیس کانون، تلاش دارد این نهاد را از وجوه مختلف بررسی کند. اولین بخش از این گزارش را می‌توانید در اینجا بخوانید. در دومین بخش، فروهر معدنی، مدیر کل آفرینش‌های فرهنگی کانون، به ارائه گزارشی از روند توسعه کتابخانه‌های کانون در دهه‌های مختلف و چالش‌های آنها را در یک دهه گذشته پرداخته است. گفت‌وگوی تسنیم با او را می‌توانید در ادامه بخوانید:

*تسنیم: یکی از اهداف تأسیس کانون، توسعه عدالت فرهنگی و بهره‌مند ساختن مناطق مختلف کشور از منابع مختلف فرهنگی است. بفرمایید که با توجه به این امر، روند راه‌اندازی مراکز فرهنگی و کتابخانه‌های کانون در دهه‌های مختلف به چه صورت بوده است؟

کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان یک سازمان فرهنگی دولتی است که در دی‌ماه سال 1344 با هدف تولید آثار فرهنگی و پر کردن اوقات فراغت کودکان و نوجوانان تأسیس شد. کانون امروزه بیش از هزار و 60 مرکز فرهنگی ثابت، سیار (شهری و روستایی) و پستی در سراسر ایران دارد و به شکل گسترده‌ای با مخاطبان خود در ارتباط مستقیم است.

جدول ارائه‌شده، تصویری روشن از رشد چشمگیر مراکز کانون در طول دهه‌ها نشان می‌دهد. این روند، گواه تعهد کانون به هدف اصلی خود یعنی توسعه عدالت فرهنگی و دسترسی همگانی به منابع است. حوزه فعالیت و گستره آن در سراسر ایران است.

کانون پرورش فکری محصولات و خدمات زیادی همچون کتاب و نشریات، فیلم (پویانمایی، مستند و ...)، تئاتر و نمایش عروسکی، سرگرمی‌های سازنده، اسباب‌بازی و نرم‌افزارهای آموزشی و برگزاری جشنواره های مختلف و ... دارد و دارای وسیع‌ترین مراکزکتابخانه‌های کودکان و نوجوانان در ایران است. این مراکز در سراسر کشور، به ویژه مناطق روستایی، توسعه یافته است. فعالیت کتابخانه‌های کانون فراتر از امانت کتاب است و شامل برنامه‌هایی مانندقصه گویی ، داستان نویسی،شعرخوانی ، نمایش فیلم، آموزش نقاشی و موسیقی، مسابقه، بازی و ... است.

دهه‌های 50 و 60: شاهد پایه‌ریزی و رشد اولیه مراکز بودیم. 182 مرکز در سال 1355 و افزایش آن به 264 مرکز در سال 1360 نشان‌دهنده شروع قوی کانون و توجه به اهمیت دسترسی کودکان به فضاهای فرهنگی است.

دهه‌های 70 و 80: رشد شتابان مراکز را شاهد هستیم. از 263 مرکز در سال 1365 به 609 مرکز در سال 1380 می‌رسیم. این دوره، دوران توسعه و گسترش کمی کانون بوده است.

دهه‌های 90 و 1400: با وجود افزایش تعداد مراکز، سرعت رشد کمی نسبت به دهه‌های قبل کندتر شده است (از 830 در 1390 به 1061 در 1404). این می‌تواند نشان‌دهنده تمرکز بیشتر بر کیفیت، تجهیز و به‌روزرسانی مراکز موجود، و تکمیل پوشش جغرافیایی با تمرکز بر راهکارهای نوین ارائه خدمات است؛ همانند راه‌اندازی کانون علوم و فناوری‌های نوین (کافنا).

بر اساس اساسنامه، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان چندین وظیفه کلیدی دارد:

1. توسعه کتابخانه‌ها: ایجاد و گسترش کتابخانه‌های عمومی ثابت، سیار و پستی برای کودکان و نوجوانان.

2. تولید آثار فرهنگی: تهیه، چاپ و توزیع کتاب، فیلم، موسیقی و سایر محصولات دیداری-شنیداری مناسب.

3. ترویج کتابخوانی: اجرای برنامه‌هایی برای توسعه فرهنگ مطالعه در میان مخاطبان کودک و نوجوان.

4. حمایت از خلاقیت: تشویق نویسندگان، هنرمندان و ناشران و کمک به توسعه ادبیات و هنر کودکان.

5. آموزش و پرورش استعدادها: برگزاری کلاس‌ها و کارگاه‌های آموزشی فرهنگی و هنری.

6. همکاری‌های داخلی و بین‌المللی: همکاری با سازمان‌هایی که اهداف مشابه دارند.

از سوی دیگر، مخاطب می‌تواند طیف گسترده‌ای از محصولات کانون، از جمله کتاب، اسباب‌بازی و سرگرمی‌های آموزشی را به صورت اینترنتی از فروشگاه دیجی کانون تهیه کند. برخی از این محصولات شامل کتاب‌های شعر و داستان، الگوهای اریگامی و کتاب‌های آموزش ساخت کاردستی و ...هستند. در مجموع می‌توان گفت که روند کلی صعودی است و نشان می‌دهد کانون همواره تلاش کرده تا دسترسی کودکان و نوجوانان به منابع فرهنگی را گسترش دهد.

*تسنیم: پراکندگی جغرافیایی این مراکز در سطح کشور به چه صورت است و چه میزان از شهرهای دورافتاده را پوشش می‌دهد؟

براساس اطلاعات موجود، شبکه مراکز کانون پرورش فکری به صورت متمرکز و از طریق سه نوع مرکز (ثابت، سیار و پستی) در سراسر کشور گسترش یافته و به‌طور ویژه به مناطق دورافتاده و روستایی خدمات می‌رساند. اگرچه توزیع مراکز ثابت آن متمرکز بر مناطق شهری پرجمعیت است، اما کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با استفاده از کتابخانه‌های سیار و طرح‌های ویژه، دسترسی فرهنگی به بسیاری از روستاها و مناطق مرزی دورافتاده را فراهم می‌کند.

با این حال، گزارش‌های استانی حاکی از آن است که برای پوشش کامل و عادلانه در تمام نقاط محروم کشور، نیاز به توسعه بیشتر این مراکز سیار و تخصیص منابع وجود دارد. به طور کلی، پراکندگی مراکز کانون در سطح کشور نامتوازن است و استان‌های پرجمعیت‌تر تعداد مراکز بیشتری دارند. کانون برای دسترسی به مناطق دورافتاده، عمدتاً بر کتابخانه‌های سیار روستایی و طرح‌هایی مانند "پیک امید" و حمایت از مروجین کتاب (طرح یاسمن) تکیه دارد.

حوزه عملکرد هر کتابخانه سیار: یک کتابخانه سیار معمولاً به 15 تا 20 روستای دورافتاده اطراف خود خدمات می‌رساند.

تاسیس مراکز کانون در نقاط محروم و کم برخوردار از سیاست‌های اصلی کانون از ابتدای تاسیس بوده و همچنان با راه‌اندازی انواع مراکز ثابت، سیار و پستی در خدمات‌رسانی به مناطق محروم پیشتاز است. گسترش فعالیت‌ها از طریق مراکز ثابت، سیار و پستی، راهکاری هوشمندانه برای غلبه بر محدودیت‌های جغرافیایی و دسترسی به دورافتاده‌ترین نقاط کشور است. مراکز ثابت ستون فقرات کانون هستند و در شهرها و مناطق پرجمعیت‌تر مستقرند.

از سوی دیگر، کانون با راه‌اندازی مراکز سیار تلاش دارد با استفاده از اتوبوس یا خودروهای مخصوص، به روستاهای فاقد مرکز ثابت و مناطق دورافتاده سر بزند و خدمات کتابخانه‌ای و فرهنگی را به صورت چرخشی ارائه دهد. این ابتکار، نقشی حیاتی در عدالت فرهنگی ایفا می‌کند.

در کنار آن باید از مراکز پستی یاد کرد که برای مناطقی که حتی دسترسی از طریق مراکز سیار هم دشوار است، راه‌اندازی شده است. کانون در این روش خدمات پستی را ارائه می‌دهد تا کتاب‌ها و منابع فرهنگی به دست کودکان در این مناطق برسد.

*تسنیم: هر ساله چه تعداد منبع جدید برای کتابخانه‌ها خریداری و افزوده می‌شود؟ تجهیز و انتخاب کتابخانه‌ها براساس چه معیاری صورت می‌گیرد و سهم ناشران دیگر غیر از کانون از منابعی که تامین می‌شود، چقدر است؟

در سال 1402، 149 عنوان کتاب با تعداد 48708 نسخه برای تجهیز منابع به مراکز ارسال شده است. برای سال 1403، 148 عنوان کتاب با 265644 نسخه و برای سال 1404 (تا پایان آبان)، 158 عنوان کتاب با 39900 نسخه اختصاص یافته است .

این تعداد کتاب از انتشارات کانون و سایر انتشارات تأمین شده است کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در راستای تولی‌گری و مرجعیت با هدف حمایت از ناشرین حوزه کودک و نوجوان پس از بررسی و تأیید کتاب‌های چاپ شده اقدام به خرید کرده است.

*تسنیم: در حال حاضر چه تعداد عضو مراکز فرهنگی و کتابخانه‌ها هستند و به طور متوسط روزانه چقدر مراجعه‌کننده دارند؟

تعداد کل اعضا در سال 1404 بیش از یک میلیون نفر در مراکز کانون عضو هستند که به‌طور متوسط ماهی دوبار به مرکز مراجعه دارند.

*تسنیم: چگونه کتابخانه‌های کانون می‌توانند در عصر دیجیتال جذاب‌تر و مؤثرتر از رسانه‌های آنلاین باشند؟ در جهانی که کودک با یک کلیک به هزار منبع دسترسی دارد، چه چیزی یک کتابخانه فیزیکی باید ارائه دهد تا هنوز «کانون علاقه‌مندی» بماند؟

در عصر دیجیتال، کتابخانه‌های کانون پرورش فکری می‌توانند با تمرکز بر ارائه تجربه‌های حسی، تعاملات انسانی و فعالیت‌های ساختاریافته که جایگزینی در فضای مجازی ندارند، نه تنها جذابیت خود را حفظ کنند، بلکه به مکانی ضروری و تکمیل‌کننده تبدیل شده است.

توجه به علوم نوپدید و فعالیت‌های علمی و نیز توجه به سلیقه و علایق مخاطبان در ارائه فعالیت از دیگر راهکارهاست. بازنگری در فعالیت‌ها و خدمات و نظرسنجی از اقدامات اجرایی سازمان است. از سوی دیگر، نباید از یاد برد که راهکارهای عملی برای مراکز کانون تجربه حسی و ملموس برای کودکان و نوجوانان ایجاد می‌کند، در حالی که دنیای دیجیتال، فضایی انتزاعی است. لمس کتاب، بوی کاغذ و فضای فیزیکی، خاطره‌ای ماندگار و درکی عمیق‌تر ایجاد می‌کند.

از سوی دیگر، کانون در این سال‌ها تلاش کرده با ارائه راهکارها و خدماتی، حضور در کتابخانه‌ها را به تجربه‌ای شیرین برای مخاطبان خود تبدیل کند که از این جمله می‌توان به ایجاد «غرفه‌های تجربه حسی» مرتبط با کتاب‌ها(مثلاً لمس نمونه‌های واقعی گیاهان یا سنگ‌ها پس از خواندن یک کتاب طبیعت)، اختصاص فضایی برای کاردستی، نقاشی و ساخت بر اساس داستان‌های خوانده شده، استفاده از واقعیت افزوده (AR) برای جان بخشیدن به تصاویر کتاب‌ها در فضای فیزیکی کتابخانه، تعامل اجتماعی زنده فضای مجازی فردگراست. کودکان نیاز به یادگیری مهارت‌های اجتماعی، همکاری و درک احساسات دیگران دارند، برگزاری کارگاه‌های داستان‌خوانی ، شعرخوانی و ...، تشکیل باشگاه‌های کتاب کودک و نوجوان با مدیریت مربیان برای بحث و گفت‌وگو ، اجرای نمایش‌های عروسکی یا تئاتر خوانی با مشارکت اعضا، خلاقیت و ساختار فضای آنلاین اغلب کودکان را به مصرف‌کننده تبدیل می‌کند. کتابخانه می‌تواند محیطی برای خلق باشد، راه‌اندازی استودیوهای رسانه‌ای کوچک برای ساخت پادکست، انیمیشن ساده یا نقد کتاب توسط کودکان، ایجاد چالش‌های پروژه‌محور مانند «کتاب مصور خودت را بساز» یا «معماری برای قهرمان داستانت»و ... اشاره کرد.

میزبانی جشنواره‌ها برای نمایش دستاوردهای اعضا (نقاشی، کاردستی، فیلم کوتاه و ..)؛ فضای امن و راهنمایی تخصصی دنیای آنلاین شلوغ و گاه نامطمئن است اما کتابخانه های کانون می‌تواند بستری امن و هدایت‌شده باشد؛ حضور مربیان و کتابداران متخصص کودک در کنار اعضا؛ طراحی مسیرهای خوانش موضوعی (مثلاً «سفر به فضا» شامل کتاب، فیلم، فعالیت و گفت‌وگو)؛ ایجاد گوشه‌های آرام مطالعه و فضای بازی ایمن برای گروه‌های سنی مختلف؛ پیوند با جامعه محلی کتابخانه می‌تواند از یک محل امانت کتاب به قلب فرهنگی محله تبدیل شود؛ دعوت از نویسندگان، هنرمندان و پیشکسوتان محلی برای گفت‌وگو با کودکان؛ همکاری با مدارس برای برنامه‌های تکمیلی آموزشی در کتابخانه از دیگر راهکارهایی است که در سال‌های اخیر مورد توجه و تأکید قرار گرفته است.

تاسیس کافنا(کانون علوم و فناوری‌های نوین)، ایده دیگری بود که برای ایجاد جذابیت و همسو شدن مراکز کانون با نوجوان امروز راه‌اندازی شد. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با تلفیق فضای فیزیکی خلاق خود با فرآیندهای عصر دیجیتال، تلاش می‌کند تا جذابیت و اثربخشی خود را حفظ کند. یکی از این اقدامات، راه‌اندازی «کافنا» (کانون علوم و فناوری‌های نوین) است که نشان‌دهنده رویکرد کانون به استفاده از فناوری‌های جدید است. این رویکرد به کانون کمک می‌کند تا در کنار منابع آنلاین، تجربه‌ای منحصر به فرد و جذاب برای کودکان و نوجوانان فراهم کند.

*تسنیم: تا چه حد برنامه‌ها و فعالیت‌های کانون پاسخ‌گوی نیازهای متفاوت فرهنگی کودکان مناطق مختلف ایران هستند؟آیا رویکرد کانون برای کودک شهرنشین و کودک روستایی یا عشایری یکسان است؟

در پاسخ به این سؤال که آیا رویکرد کانون برای کودکان شهرنشین، روستایی و عشایری یکسان است، می‌توان گفت که کانون دارای یک مأموریت و چهارچوب کلی واحد است، اما در عمل و روش اجرا به تناسب نیازهای محلی و جغرافیایی انعطاف نشان می‌دهد. کانون در تمام نقاط کشور، یک هدف مشترک را دنبال می‌کند: پرورش فکری و فرهنگی کودکان و نوجوانان. این هدف در قالب فعالیت‌های پایه‌ای مشترکی محقق می‌شود که شامل موارد زیر است:

• ترویج کتابخوانی : امانت کتاب و برگزاری جلسات قصه‌گویی،شعرخوانی و...

• فعالیت‌های فرهنگی-هنری: کارگاه‌های نقاشی، نمایش، سفال و .....

• توسعه مهارت‌های فردی و اجتماعی: تقویت خلاقیت، اعتماد به نفس و حس همکاری و...

کانون برای تأثیرگذاری واقعی، روش اجرای خود را با شرایط زندگی کودکان در مناطق مختلف تطبیق می‌دهد:

• کودک شهرنشین: مراکز ثابت و مجهز در محله‌ها

• کودک روستایی: مراکز سیار (کتابخانه‌های خودرویی) و گاه مراکز ثابت کوچک

• کودک عشایری: مراکز سیار و اجرای برنامه‌های دوره‌ای در محل اسکان موقت

در واقع کانون یک مأموریت واحد اما روش‌های متنوع دارد. تلاش کانون این است که با در نظر گرفتن محدودیت‌های دسترسی در مناطق دورافتاده (از طریق خدمات سیار) و همچنین تفاوت‌های فرهنگی و نیازهای عینی کودکان در هر منطقه، عدالت آموزشی و فرهنگی را تا حد امکان برقرار کند. با این حال، طبیعی است که عمق، تنوع و تعدد خدمات در شهرهای بزرگ و برخوردار، به مراتب بیشتر از روستاها و مناطق عشایری باشد.در سیاست‌های کانون، یکی از مهم‌ترین تاکیدات بومی‌سازی فعالیت‌ها و فرآیندها همگام با مخاطبان است و تلاش می‌شود با جلسات مختلف حضوری و مجازی روشنگری‌های لازم در این خصوص صورت گیرد. کانون رویکردی بومی‌ساز دارد؛ برنامه‌ها و فعالیت‌ها متناسب با شرایط فرهنگی، جغرافیایی و اجتماعی هر منطقه طراحی می‌شود. برای کودکان شهرنشین، روستایی و عشایری برنامه‌های متفاوت ولی با هدف مشترک رشد فکری و فرهنگی تدارک دیده می‌شود. برگزاری جلسات حضوری و مجازی و بهره‌گیری از مربیان محلی، روند تطبیق فعالیت‌ها را تسهیل کرده است. کانون تلاش می‌کند با برگزاری جلسات حضوری و مجازی، راهنمایی‌های لازم را در این زمینه ارائه دهد تا فعالیت‌ها پاسخگوی نیازهای متفاوت فرهنگی کودکان در سراسر ایران باشد.

*تسنیم: با توجه به شناختی که از مراکز و کتابخانه‌های کانون به عنوان یکی از ظرفیت‌های این مرکز دارید، بفرمایید که مهمترین ضعف و مهمترین نقطه قوت آن چیست؟

مهم‌ترین نقطه قوت را به شرح زیر برشمرد:

شبکه گسترده مراکز و دسترسی محلی، در واقع کانون با بیش از 1060 مرکز ثابت، سیار و پستی، وسیع‌ترین شبکه فرهنگی تخصصی کودک و نوجوان در ایران است. این شبکه امکان ارائه خدمات فرهنگی حتی در دورافتاده‌ترین مناطق کشور را فراهم می‌کند.

 در راستای عدالت فرهنگی و اجتماعی و دسترس پذیر کردن خدمات با حضور در مناطق محروم: دسترسی از طریق کتابخانه‌های سیار به کودکانی که به مراکز ثابت دسترسی ندارند.

برنامه‌های فرهنگی-هنری در مراکز فرهنگی: اجرای برنامه‌هایی مانند قصه‌گویی، نمایش، کاردستی، بازی، شعرخوانی ، داستان نویسی، .... که فراتر از امانت کتاب، به پرورش خلاقیت می‌پردازند.

کتاب محور بودن کلیه فعالیتهای فرهنگی هنری ادبی و علمی در مراکز کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

تلاش برای تلفیق سنت و مدرنیته، بومی‌سازی فعالیت‌ها، و استفاده از روش‌های خلاق فرهنگی، هنری، ادبی و .. است .

سرمایه انسانی کانون شامل مربیان و کارشناسان متخصص حوزه کودک و نوجوانان که رشد و توانمندسازی آنها در قالب دوره‌ها، پودمان‌ها و نشست‌ها ی آموزشی و سیر مطالعاتی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

کانون پرورش فکری دارای ظرفیتی بی‌نظیر از نظر گستردگی جغرافیایی و مخاطب است، اما برای حفظ این جایگاه و ارائه خدمات باکیفیت، نیازمند تخصیص بودجه بیشتر، تجهیز منابع (به ویژه محتوای به‌روز و بین‌المللی)، تقویت نیروی انسانی است. راه‌اندازی و تأسیس مراکز فرهنگی هنری ثابت و سیار در تمامی شهرهای کشور، چشم‌انداز و افق کانون برای ارائه خدمات به تمامی مخاطبان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان است.

انتهای پیام/