به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، تقریباً یک اجماع جهانی وجود دارد که جنگ روسیه و اوکراین، به قیمت از دست رفتن نفوذ سیاسی مسکو در سراسر فضای پساشوروی تمام شده است. به گفته «آنتون بارباشین»، سردبیر رسانه «ریدیل» (Riddle)، سایر کشورها و در وهله اول چین و آمریکا، خلأ ناشی از این وضعیت را پر کرده‌اند.

تمرکز بر کاهش نفوذ سیاسی روسیه، اغلب باعث شده تا افزایش تجارت این کشور با جمهوری‌های شوروی سابق نادیده گرفته شده یا در سایه قرار گیرد. بین سال‌های 2020 تا 2024 (آخرین سالی که آمار آن موجود است)، گردش تجاری میان روسیه و این کشورها به‌عنوان یک گروه، تقریباً دو برابر شده و از 63 میلیارد دلار به 125 میلیارد دلار رسیده است.

البته افزایش تجارت میان جمهوری‌های شوروی سابق و چین در همین بازه زمانی (از 107.8 میلیارد دلار به 244 میلیارد دلار) اندکی بیش از سرعت رشد روسیه بوده و توجه بسیار بیشتری را نیز به خود جلب کرده است. تجارت روسیه با این کشورها احتمالاً به دلیل «صادرات مجدد» کالاهای مشمول تحریم‌های غرب افزایش یافته است. اگر با پایان جنگ اوکراین این افزایش تجارت فروکش کند، مسکو ممکن است برای حفظ یا افزایش نفوذ خود مجبور به استفاده از ابزارهای دیگر شود.

تناقض آشکار: سقوط سیاسی، صعود تجاری

نفوذ سیاسی روسیه در فضای پساشوروی از زمان جنگ اوکراین کاهش یافته است. حتی تحلیلگران نزدیک به کرملین نیز با وجود تلاش مسکو برای کم‌اهمیت جلوه دادن خسارات، به این تغییر اذعان دارند. در ماه‌های نخست جنگ، بسیاری در غرب پیش‌بینی می‌کردند که اقدام نظامی روسیه منجر به فروپاشی کامل فضای پساشوروی و رویگردانی جمهوری‌های سابق از مسکو، حتی در تجارت دوجانبه شود.

با این حال، در حالی که نفوذ روسیه در این کشورها به کاهش خود ادامه داده، تجارت آن‌ها با فدراسیون روسیه در همه موارد به‌جز مولداوی و سه کشور بالتیک افزایش یافته و در بسیاری موارد این افزایش چشمگیر بوده است.

تجارت دوجانبه میان روسیه و ارمنستان بین سال‌های 2020 تا 2024 پنج برابر شده است. در هفت کشور دیگر — قرقیزستان، ازبکستان، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان، بلاروس و تاجیکستان — افزایش قابل‌توجه بوده و در دو کشور گرجستان و قزاقستان رشد متوسطی دیده می‌شود. تنها در مولداوی که به اروپا نزدیک‌تر است و توسط اوکراین از روسیه جدا شده، کاهش تجارت رخ داده است.

نقش کلیدی «صادرات مجدد» در دور زدن تحریم‌ها

محرک اصلی این رشد تجاری، «صادرات مجدد» کالاهای تحریم‌شده توسط غرب در واکنش به جنگ اوکراین بوده است. اگرچه از سال 2014 و الحاق کریمه برخی کالاهای روسی تحریم بودند، اما سهم آن‌ها در تجارت ناچیز بود.

در مورد ارمنستان، کشوری که بیشترین رشد تجارت دوجانبه را داشته، صادرات مجدد تا 80 درصد از کالاهایی را تشکیل می‌دهد که ایروان به فدراسیون روسیه ارسال کرده است. در سایر کشورها سهم صادرات مجدد کمتر بوده و تأثیر نسبتاً کوچکتری بر آمار تجارت دوجانبه داشته است.

شکاف میان اقتصاد و سیاست

میزان تفاوت این ارقام با تغییرات در نفوذ سیاسی شگفت‌انگیز است. با وجود ثبت رشد تجاری خارق‌العاده توسط ایروان، کمتر جمهوری سابق شوروی به اندازه ارمنستان در این دوره از مسکو دور شده است. بسیاری دیگر از کشورهایی که تجارتشان با روسیه افزایش چشمگیری داشته، به‌طور فزاینده‌ای با روسیه اختلاف پیدا کرده‌اند؛ گاهی در موضوعات مورد اهمیت پوتین راه خود را جدا کرده، همکاری‌ها را تعلیق کرده و -مانند مورد برجسته جمهوری آذربایجان - به جای پیروی از دستورات مسکو، اجازه داده‌اند روابط به سمت بحران لغزش پیدا کند.

تجارت اهرم فشاری برای مسکو فراهم می‌کند، حتی در کشورهایی که از نظر سیاسی با فدراسیون روسیه اختلاف دارند.

سناریوی خطرناک پس از جنگ اوکراین

هنگامی که جنگ پایان یابد و تحریم‌ها کاهش یابد یا لغو شود، وضعیت جدیدی پدیدار خواهد شد که در آن مسکو نیاز یا علاقه کمتری به ترتیبات صادرات مجدد خواهد داشت. در آن صورت، دولت روسیه احتمالاً به این ترتیبات پایان خواهد داد. با توجه به نقش پررنگ صادرات مجدد در آمارهای اخیر، این امر تجارت روسیه با همسایگانش را به‌شدت کاهش می‌دهد و بر روابط اقتصادی و احتمالاً سیاسی اثر خواهد گذاشت.

اگر تجارتِ صادرات مجدد پایان یابد و مسکو نخواهد یا نتواند آن را از نظر اقتصادی جبران کند، بسیاری از این کشورها احتمالاً تصمیم خواهند گرفت که زمان فاصله‌گیری بیشتر از روسیه و جستجوی روابط نزدیکتر با چین یا سایر قدرت‌ها فرا رسیده است.

تحلیلگران امنیتی چین به خوبی از این احتمالات آگاه هستند. «ژو بو»، سرهنگ بازنشسته ارتش آزادی‌بخش خلق و عضو ارشد مرکز استراتژی و امنیت بین‌المللی دانشگاه چینهوا، اخیراً استدلال کرده که «پس از پایان جنگ اوکراین، مسکو حوزه نفوذ بسیار کوچکتری خواهد داشت و کرملین تلاش‌های خود را برای کنترل آنچه از امپراتوری‌اش باقی مانده، با شدت بیشتری گسترش خواهد داد.»

انتهای پیام/