به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم،  تحولات نظام مالیاتی هر کشور، آینه ای تمام‌نما از جهت‌گیری‌های کلان اقتصادی و اجتماعی آن محسوب می‌شود. در دو دهه اخیر، نظام مالیاتی ایران با هدف افزایش کارایی، شفافیت و عدالت، در مسیر اصلاحات و بازنگری قرار گرفته است. این گزارش با مروری بر «پایه مالیاتی» کشور به عنوان یکی از ارکان اصلی درآمدزایی دولت، به بررسی روند تغییرات و تحولات شاخص‌های کلان مالیاتی در بازه زمانی 20 سال گذشته می‌پردازد. تمرکز اصلی بر تحولات 17 پایه یا نرخ کلیدی در مقاطع مختلف این دوره خواهد بود و تأثیر این تغییرات بر اقتصاد ملی، رفتار مؤدیان و بودجه دولت را واکاوی می‌کند.

در ادامه پایه های مختلف مالیاتی کشور را برسی میکنیم، 
1- مالیات بر حقوق کارمندان 

 در دو دهه اخیر، درآمدهای "مالیات بر حقوق کارکنان بخش عمومی" کمابیش ثابت بوده است. البته، در حوالی سال 1395، مقدارهای بالاتری را ثبت کرده است.

2-مالیات بر حقوق کارکنان بخش خصوصی

از دو دهه پیش، درآمدهای این پایه با تولید ناخالص داخلی ثابت بیش از سه برابر شده است. به‌طور مشخص، در دو سال آخر، مالیات بر مجموع درآمد حقوق این پایه را افزایش داده است.

3-مالیات‌بردرآمد مشاغل 

در دو دهه اخیر، درآمدهای این پایه چندان تغییر نکرده است. البته، در همه‌گیری کووید، درآمدها کاهش داشته است. همچنین، در دو سال اخیر، سازمان مالیاتی از داده‌های فروش دستگاه‌های کارت‌خوان استفاده کرده و با این کار، درآمدها را افزایش داده است.

4- مالیات‌بردرآمد اجاره

 این پایه دو مقطع را تجربه کرده است. تا پیش از سال 1395، اجاره‌بها را ممیز تشخیص می‌داد؛ اما از این سال، این کار بر مبنای جدول املاک مشابه انجام می‌شد. در نتیجه، در این مقطع، درآمدها به‌طور متوسط نزدیک به 40 درصد افزایش پیدا کرد.

5- مالیات بر نقل‌وانتقال سهام 

جهش بورس در سال 1399 درآمدهای مالیاتی زیادی را نصیب دولت کرد. به‌جز این، در بقیه سال‌ها، این پایه کمابیش ثابت مانده است.

6-مالیات بر نقل‌وانتقال املاک

 بیش از همه، درآمدهای این پایه به قیمت زمین بستگی دارد. از حوالی سال 1397، زمین به‌طور نسبی گران‌تر شد و درآمدهای این پایه را هم افزایش داد.

 7-مالیات بر نقل‌وانتقال سرقفلی

 در سال 1380، نرخ‌های این مالیات از 4 و 8 درصد، به 2 درصد رسید. به همین دلیل، در طی چهار سال، درآمدها به نزدیک یک‌سوم کاهش یافت. از آن زمان، درآمدها تقریباً ثابت مانده است.

 8-مالیات بر ارث

 قانون این پایه در سال 1395 اصلاح شد. از آن زمان، درآمدهای این پایه به کم‌تر از نصف کاهش پیدا کرد.

9-حق تمبر و اوراق بهادار

با فرض تولید ثابت، درآمدهای این پایه با شیب تندی سقوط کرده و در عرض دو دهه، تقریباً یک‌دهم شده است. این موضوع دو ریشه دارد. یک، نرخ‌های قانونی حق تمبر کاهش پیدا کرده است. دو، برای دسته‌ای از مالیات‌ها، عددهای تومانی ثابت بوده که در گذر زمان، ارزش واقعی آنها بسیار ناچیز شده است.

 10-مالیات بر واردات 

در این دو دهه، با تولید معادل سال 1403، درآمدهای این پایه نزدیک به 300 هزار میلیارد تومان کاهش پیدا کرده است. بیش از همه، این پایه از نرخ ارز مبنای محاسبه حقوق ورودی تأثیر می‌پذیرد.

 11-مالیات بر ارزش‌افزوده

این پایه از سال 1387 اجرایی شد و با افزایش نرخ‌ها، درآمدهای آن از صفر به بیش از 350 هزار میلیارد تومان رسید. در این ‌فرایند، فراخوانی مؤدی‌های بیش‌تر تأثیر محدودتری در افزایش درآمدها داشته است.

 علاوه بر این، از حوالی سال 1396، در عرض سه سال، درآمدها 34 درصد کاهش پیدا کرد. این کاهش چهار ریشه دارد. در این بازه، یک، در سازمان مالیاتی، معاونت‌های مالیات‌های مستقیم و مالیات بر ارزش‌افزوده ادغام شدند، دو، ارز 4200 تومان به‌عنوان نرخ مبنای محاسبه مالیات بر ارزش‌افزوده واردات قرار گرفت، سه، سهم دولت از مالیات به 5 درصد کاهش پیدا کرد و چهار، با شرایط سخت اقتصادی، مصرف کالاهای معاف بیش‌تر شد.

12-مالیات بر فروش فراورده‌های نفتی 

درآمدهای این پایه بسیار پرنوسان بوده؛ اما کاملاً تابع قیمت بنزین و تقریباً از مصرف آن مستقل است.

13- مالیات بر نقل‌وانتقال خودرو

 از سال 1401، خودروهای نو مشمول مالیات شدند، ‌فرایندها سامانه‌ای شد و نرخ مالیات خودروهای وارداتی افزایش پیدا کرد. بنابراین، درآمدهای این پایه بیش‌تر شد. مالیات بر شماره‌گذاری خودرو یکی از این موارد است. در بازه سال‌های 1397 تا 1401، واردات خودرو ممنوع بود که درآمدهای این را پایه کاهش داد.

14-مالیات بر فروش سیگار

 در دو دهه گذشته، روند درآمدهای این پایه صعودی بوده است. به‌طور مشخص، از سال 1400، با افزایش نرخ‌ها، درآمدها افزایش پیدا کرده است.

15- مالیات بر مصرف سیگار

  این مالیات در قانون‌های برنامه اضافه شده و در دو سال آخر، درآمدهای آن نزدیک به 5 هزار میلیارد تومان بوده است.

در ادامه به نرخ‌ها و گستره پوشش اشاره شده و آمده که همان‌طور که انتظار می‌رود، با افزایش نرخ‌های مالیاتی و گسترش پوشش مؤدی‌ها یا کالاها و خدمات، درآمد پایه‌ها افزایش پیدا می‌کند.

16-مالیات‌بردرآمد شرکت‌های دولتی 

در سال‌های 1384 تا 1388، 5 درصد از ارزش نفت تولیدی به‌عنوان مالیات شرکت ملی نفت لحاظ می‌شد که حدوداً نیمی از مالیات شرکت‌های دولتی را تشکیل می‌داد. همچنین، واگذاری‌ها و زیان‌دهی شرکت‌های دولتی باعث شده است درآمدهای این پایه کاهش پیدا کند.

17-مالیات‌بردرآمد شرکت‌های غیردولتی

 در دو دهه اخیر، هم بخش غیردولتی بیش‌تر رونق گرفته؛ هم درآمد صادرات مواد خام و نیمه‌خام مشمول مالیات شده و هم اطلاعات شرکت‌ها شفاف‌تر شده است. بنابراین، در مجموع، روند درآمدهای این پایه صعودی بوده است.

 با این‌حال، از اواسط دهه 1390، با گسترش معافیت‌ها، درآمدها در یک مقطع کاهش یافته است. در این بین، معافیت‌های مدت‌دار ماده (132) قانون مالیات‌های مستقیم، معافیت مشارکت در تولید ماده (138 مکرر) این قانون و معافیت شرکت سرمایه‌گذار با تجدید ارزیابی شرکت سرمایه‌پذیر بیش‌ترین تأثیر را داشته‌اند.

بررسی روند 20 ساله 17 پایه مالیاتی کلیدی کشور، تصویری روشن از تحولات اقتصادی ایران ارائه می‌دهد. این تحولات حکایت از گذار تدریجی از وابستگی به درآمدهای نفتی و مالیات‌های وارداتی به سوی تمرکز بر مالیات‌های داخلی و مستقیم دارد. رشد چشمگیر درآمدهای مالیات بر ارزش افزوده و مالیات بر درآمد شرکت‌های غیردولتی، از یک سو نشان‌دهنده گسترش پایه‌های تولیدی و شفافیت اطلاعاتی است و از سوی دیگر، کاهش یا رکود درآمدهای پایه‌هایی مانند مالیات بر ارث و حق تمبر، ضرورت بازنگری در نرخ‌های ثابت و قوانین فرسوده را پررنگ می‌کند. به نظر می‌رسد نظام مالیاتی ایران در این دو دهه، بیش از آنکه بر افزایش نرخ‌ها تمرکز کند، با چالش گسترش پایه‌های مشمول مالیات و مقابله با فرار مالیاتی دست‌وپنجه نرم کرده است.

انتهای پیام/