تبرک خاک ایران به حضور نسل امام موسی بن جعفر(ع)
- اخبار فرهنگی
- اخبار دین ، قرآن و اندیشه
- 25 دی 1404 - 09:22
گروه فرهنگی خبرگزاری تسنیم – مریم مرتضوی: خاک کشورمان به قدم و حضور تعداد زیادی از فرزندان امام موسی بن جعفر(ع) متبرک شده است؛ از شهرهای شمال کشور تا گرفته تا شهرهای غربی و جنوبی و مرکز ایران. اما مهمترین آنها خورشیدی در سرزمین خراسان است که فرزند عزیز امام موسی بن جعفر(ع)، امام رضا (ع) را در خود جای داده است. دیگری، شهر قم است که به مزار مطهر حضرت فاطمه معصومه(ص)، دختر دانشمند و وارسته امام موسی بن جعفر(ع) آراسته است.
حضور فرزندان امام موسی بن جعفر (ع) در کشور ما در عین حال که یکی از برکات و رحمتهای الهی بر ماست، برای برخی مورد سؤال است که دلیل حضور این تعداد امامزاده، آن هم از نسل امام هفتم شیعیان، در کشور چیست.
خبرگزاری تسنیم در گفتوگو با دکتر محمدحسین رجبی دوانی، محقق تاریخ اسلام، و نیز مرور برخی آثار و منابع مستند تاریخی در این باره، درصدد پاسخ به چنین پرسشی پرداخته است.
تبرک خاک ایران به قدم امامزادهها
مراجع عظام تقلید و عالمان دین تأکید کردهاند که اظهار نظر کردن درباره صحت و سقم امامزادهها و نسب آنها به آسانی انجام نمیشود. به عنوان مثال، نظر آیتالله صافی گلپایگانی این است که: «به طور کلی نمیتوان به نفی و اثبات امامزادگان و بقاع متبرکه نظر داد.»
اما درمجموع، قدم اول در شناختن امامزادهها این است که تعریف درست و دقیقی از امامزاده داشته باشیم. دکتر رجبی دوانی، محقق تاریخ اسلام، در این باره میگوید: «امامزاده به افرادی گفته میشود که فرزند یکی از ائمه اطهار علیهمالسلام باشند و یا نسب آنها با یک یا چند واسطه از سمت پدری به آن حضرات برسد.»
در قدم بعدی باید به تاریخ اسلام رجوع شود تا مشخص شود که چقدر امکان داشته که امامزادهها وارد ایران شوند. دکتر رجبی دوانی در این باره هم توضیح میدهد که: «امامزادهها و سادات علوی در چند مرحله وارد ایران شدند. بار اول در زمان حکومت جنایتکار بزرگ تاریخ، حجاج بن یوسف، بود که شیعیان زیادی به همراه گروهی از امامزادهها که از ظلم او فراری بودند وارد کشور ما شدند. بار دوم، در دوران ولایتعهدی امام رضا (ع) بود که گروهی از شیعیان و امامزادهها به همراه آن حضرت و سپس به همراه کاروان حضرت فاطمه معصومه (س) به ایران آمدند. یک بار دیگر در زمان قیام علویان بر ضد بنی عباس بود که به دلیل آزارهای بسیار بنی عباس، آنها ناگزیر شدند به کشورهای شرقی و از جمله ایران پناه بیاورند. اما بیشترین تعداد امامزادههایی که در کشور ما از دنیا رفته و دفن شدهاند، در حدود سال 250 هجری قمری، یعنی در دوران حسن بن زید به ایران آمدند.»
دانستن این موضوع هم خالی از لطف نیست که ابن اسفندیار در کتاب «تاریخ طبرستان» نوشته است: «در این وقت (اواسط سال 253 هجری قمری) به عدد برگ درختان، سادات علویه و بنیهاشم از حجاز و اطراف شام و عراق به خدمت حسن بن زید رسیدند.»
علاقهای که زمینهساز درک محضر شد
یکی از دلایل بسیار مهم تعداد فراوان حرم امامزادهها در ایران، ارادت شیعیان ایران نسبت به امامان معصوم علیهم السلام و سادات علوی بوده که باعث میشد آن بزرگان با علاقه و خاطر آسوده نسبت به شیعیان ایرانی، وارد کشور ما شوند. دکتر رجبی دوانی به نمونهای از استقبال پرشور مردم ایران از اهل بیت علیهم السلام و فرزندان بزرگوار ایشان اشاره کرده و میگوید: «یکی از نمونههای این اظهار ارادت، در استقبال مردم نیشابور از امام رضا (ع) نمایان شد که زمینه ورود تعداد دیگری از امامزادهها به ایران را فراهم کرد. این مراسم به گونهای بود که محدث قمی روایت کرده است 24 هزار نفر با قلمدانهای مرصع خود حدیث مهم سلسلهالذهب را ثبت کردند.»
به این ترتیب مهماننوازی ایرانیها و سلطانهای سرزمین طبرستان که بخش شمالی ایران را شامل میشد، در کنار ارادتی که نسبت به پیغمبر اسلام (ص)، اهل بیت علیهم السلام و فرزندان و نوادههای آنها در دل داشتند، باعث شد از شعارهای عدالتخواهانه و مبارزه با ظلم و زور دشمنان قرآن کریم و اهل بیت علیهم السلام پیروی کنند و به این صورت بود که زمینه برای ورود آن بزرگان به کشور ما فراهم میشد.
خرافات و خوابنما شدن درباره تشخیص امامزاده ممنوع است
خرافات و خوابنما شدن به هیچ وجه در معرفی امامزادهها راه ندارد. این نکته را مسئولان سازمان اوقاف و امور خیریه اعلام و منتشر کردهاند که: «مخالفت جدی و مبارزه با مسأله خواب نما شدن و خرافات جزو سیاستهای اصلی سازمان اوقاف بوده و ادارات اوقاف از این گونه مسائل در بخشنامهها و دستورالعملها کرارا گوشزد و بر حذر داشته شدهاند و بارها توسط مسئولان اوقاف با همکاری مسئولان محلی و شورای تأمین نسبت به تخریب و امحای بنای بقاع و اماکنی که براثر خوابنما شدن و خرافات به وجود آمدهاند، اقدام جدی شده و اوقاف در این زمینه پیشتاز بوده است.»
در این مورد باید بدانیم که برای شناختن امامزادهها، فقط به شجرهنامه آنها رجوع نمیشود. بلکه روایتهای مردمی و گزارشهای محلی که سینه به سینه نقل شده، یکی از راههای مهم برای شناختن امامزادههاست. البته در این مورد، پیدا کردن شجرهنامه آنها کار مشکلی است. چون کتابهای زیادی درباره علم انساب نوشته شده و از آنجایی که فرزندان و نوادههای امامان معصوم علیهم السلام در غربت زندگی میکردند و مدام مورد ظلم و ستم بودند، نوشتن شجرهنامه آنها مشکلتر شده است. با این وجود، چنین مشکلاتی به معنی راه پیدا کردن خرافات در معرفی امامزادهها نیست.
نسل امام موسی کاظم (ع) در ایران
نکته مهمی از بررسی شجرهنامه امامزادهها در ایران به دست میآید: اینکه بسیاری از آنها از نسل امام موسی کاظم (ع) هستند. بر اساس اسناد موجود، هر امامزادهای که از دنیا میرفت، بر مزار او لوحهای نصب میکردند که نسبش با خط کوفی روی آن نوشته شده بود. در دورههای بعدی، خط کوفی را به خط ثلث یا نسخ تغییر دادند. اما در زمان تغییر خط، مشکلی وجود داشت و آن، این بود که خط کوفی از نظر اعراب و قرائت مشکل بود و در عین حال فرسوده شدن لوحهها و ریختن بعضی قسمتهای حروف باعث تحریف در نسب میشد. مثلا گاهی «حسین» به «حسن» و یا «نقی» به صورت «تقی» درمیآمد.
حتی در بسیاری از موارد برای مختصر نوشتن نام پدران امامزاده تا اتصال به امام معصوم(ع)، نام یک یا چند واسطه حذف شده است. به همین دلیل است که امامزادههای زیادی داریم که به عنوان فرزندان امام موسی کاظم (ع) معرفی شدهاند، اما درواقع از نسل آن حضرت هستند، نه فرزند مستقیم او. چون آن حضرت این تعداد فرزند نداشته است.
نکته قابل توجه دیگر در مورد حضور نسل امام موسی کاظم (ع) در کشور ما را دکتر رجبی دوانی یادآوری میکند: «زمانی که امام رضا(ع) به ایران مهاجرت کرد، تعداد زیادی امامزادهها به همراه آن حضرت به کشور ما آمدند. بعد از آن، سفر حضرت فاطمه معصومه(س) اتفاق افتاد که در کاروان آن حضرت هم امامزادهها و از جمله خواهران و برادران آن حضرت حضور داشتند. بعد از آن دوران هم تعداد زیادی از نوادههای امام موسی کاظم (ع) وارد کشور ما شدند. به همین دلیل تعدد نسل آن حضرت در کشور ما زیاد است.»
دلیل تعدد امامزادهها در شهرهای شمالی
اگر به آمار آرامگاه امامزادهها در سطح ایران نگاهی بیندازید، دستتان میآید که بیشتر آن بزرگان در شهرهای استان مازندران و گیلان زندگی کرده و از دنیا رفتهاند. اما دلیل کثرت آرامگاه امامزادهها در شهرهای شمالی چیست؟
برای پاسخ دادن به این پرسش، به مطلبی در کتاب «علویان طبرستان» نوشته دکتر ابوالفتح حکیمیان باید اشاره کرد. در این کتاب نوشته شده که: «خاندان مبارک ملوک باوند (سلسله باوندیان 450 - 45 هجری در طبرستان و مناطق شمال ایران فرمانروایی کردند) مأمن خائف، ملاذ ملهوف و ملجاء سلاطین و ملوک روی زمین بود. از اقطار عالم و آفاق گیتی به هر کس ملالی روی میداد، سوی بارگاه ایشان میشتافت. حمایت ایشان از پناهندگان به غایتی بود که اگر فرزندان خلفا و ملوک و امرا از بیم گناه، روی بدرگاه شان مینهادند، هرگز مورد بازخواست و بی عنایتی قرار نمیگرفتند». این مطلب در فحوای نوشتار اولیاء الله آملی در کتاب تاریخ رویان هم مورد تأیید و تصدیق شده است.
البته خوب است در این مورد بدانیم که امامزادههایی که در شهرهای شمالی ایران دفن شدهاند، در دورههای مختلفی به کشور ما آمدهاند. در کتاب مقاتل الطالبین نوشته شده که سادات علوی و امامزادهها در دوران حکومت متوکل عباسی به سرزمینهای گوناگون و از جمله به شمال ایران سفر کردند. اما در کتاب تاریخ رویان، متفرق شدن نسل اهل بیت علیهم السلام را به دوران حکومت مأمون عباسی نسبت داده شده است.
از طرف دیگر دکتر رجبی دوانی با استناد به رساله دودمان علوی مازندران تأکید کرده است که: «وقتی یحیی بن عمر بن یحیی بن حسین در کوفه شورش کرد و در میان زیدیه ادعای امامت کرد، بعضی از ساداتی که در جنگ همراهش بودند، پس از دستگیری به طبرستان و دیلمان فرار کردند و به ریاست حسن بن زید، سادات علوی و بنی هاشم از حجاز و سوریه و عراق دسته دسته به طبرستان آمدند. این کار در زمان امرای بعدی خاندان علوی هم ادامه داشت. تشکیل حکومت علویان در طبرستان عامل و انگیزه دیگری بود که به مهاجرت امامزادگان و نوادگان اهل بیت (ع) از حجاز و عراق انجامید. آن گونه که غلبه نسبی شیعه در ایران مرکزی عامل دیگر مهاجرت بود. در عین حال تاریخ سیاسی اسلام نشان میدهد که مرحله اول مهاجرت به هر دلیل در طول قرنهای اول تا چهارم هجری بوده است و در مرحله دوم مهاجرت از محل استقرار ثانویه به نقاط دیگر صورت گرفته است.»
در همین زمان بود که علویان در شمال ایران که آن زمان طبرستان نام داشت، حکومتی تشکیل دادند و فضای امن آن منطقه باعث شد تعداد زیادی از امامزادهها به آنجا هجرت کنند.
به این ترتیب است که امروز تعداد آرامگاه امامزادهها در شهرهای شمالی زیاد است. به عنوان مثال در قائم شهر 21 امامزاده و در بابل 11 امامزاده از نسل امام موسی بن جعفر (ع) وجود دارد.
انتهای پیام/