حجت‌الاسلام محمد دهقانی شورکی، رئیس مؤسسه مددکاری اسلامی بشری، در گفت‌وگو با خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، پرداختن به مددکاری اسلامی را ضرورتی امروزین دانست و در تبیین این مفهومِ مغفول در عرصه پژوهش، تبلیغ و سیاستگذاری، گفت: مددکاری اجتماعی یک حرفه دانش‌بنیان است که رسالت اصلی آن سعی برای تحقق یک هویت سالم برای افراد، در ضمن رفاه اجتماعی و عدالت اجتماعی سالم است.

وی افزود: گرچه در فرهنگ عامه ایران مددکاری اجتماعی با واژه‌هایی همچون نیازمندان، خیریه، فقرا و امداد گره خورده است؛ ولی منحصر به این موارد نیست و اینها جزء کوچکی از مجموعه فعالیت‌های حوزه مددکاری اجتماعی است که درصدد ساخت هویت افراد و جوامع  است. همچنین شاید برخی تصور کنند عدالت و رفاه در مددکاری اصالت دارد؛ اما باید گفت هدف اساسی مددکاری اجتماعی، ایجاد یک هویت سالم، پویا، مفید و مؤثر برای افراد و جوامع است تا در مناسبات خود با دیگران احساس آرامش و موفقیت کنند و به این ترتیب جوامعی سالم و دارای هویت جمعی پویا شکل گیرد که این مهم در ضمن رفاه و عدالت اجتماعی محقق می‌شود.

تأکید رهبری بر مددکاری اسلامی به عنوان یکی از وظایف مهم سازمان روحانیت

حجت‌الاسلام دهقانی شورکی با اشاره به تأکید رهبر معظم انقلاب نسبت به مددکاری اسلامی در دیدار اعضای دفتر تبلیغات حوزه قم که کمتر مورد توجه قرار گرفته است، تصریح کرد: ایشان در این دیدار، مددکاری اسلامی را به عنوان یکی از وظایف مهم سازمان روحانیت معرفی کردند ولی متأسفانه توسط فعالان اجتماعی یا حوزه و دانشگاه پیگیری نشد.

تفاوت خدمت و مددکاری اجتماعی

رئیس مؤسسه مددکاری اسلامی بشری با بیان اینکه میان خدمت و مددکاری اجتماعی باید تفکیک قائل شد، ابراز کرد: مددکاری یک حرفه و فعالیت مبتنی بر علم و دانش است؛ بنابراین همه آنچه در علوم انسانی مورد بحث است، در اینجا نیز مطرح می‌شود و صرفا یک حرکت مردمی برای کمک به یک نیازمند نیست، بلکه دانش‌بنیان است.

وی افزود: وقتی علمی از علوم انسانی، دانش‌بنیان شد، اسلام می‌تواند درباره‌اش صحبت کند چون تمام علوم انسانی و حرفه‌های مبتنی بر دانش، برگرفته از فلسفه‌هایی در رابطه با انسان، خدا و هستی هستند؛ البته باید توجه داشت که وقتی مددکاری اجتماعی برپایه فلسفه‌های غیردینی شکل می‌گیرد قاعدتا ضد دینی نیست؛ ولی غیردینی است.

تفاوت مددکاری اسلامی با مددکاری معاصر

حجت‌الاسلام دهقانی شورکی، مددکاری اسلامی را، حرکت اجتماعی در مسیر ساخت هویت‌های فردی و اجتماعی مبتنی بر مبانی دینی تعریف و اظهار کرد: تفاوت این تعریف با مددکاری اجتماعی معاصر که غیردینی است، مشخص است. هرچند بسیاری از یافته‌ها و روش‌های مددکاری اجتماعی معاصر در مددکاری اسلامی نیز مورد اعتنا است؛ اما مرز باریک تفاوت این دو، در این است که مددکاری اسلامی، از فلسفه و مبانی نظری و کاربردی تا روش‌های مداخله‌اش مبتنی بر مبانی دینی است و اهداف، روش‌ها، اصول، مبانی، ارزش‌ها و فلسفه خود را بر اساس مبانی دینی و اسلامی شکل می‌دهد.

رئیس مؤسسه مددکاری اسلامی بشری تأکید کرد: البته این دو در عمل نیز تفاوت عینی و عملیاتی دارند؛ اما چون در ابتدای مسیر شکل‌گیری مفهوم مددکاری اجتماعی اسلامی هستیم، قاعدتا در حال حاضر بیشتر به بنیان‌های نظری و مبانی فکری می‌پردازیم و به مروز زمان بیشتر به جنبه‌های عینی‌تر و میدانی‌تر نزدیک خواهیم شد. برای نمونه وقتی فرد، همه نظام فکری و پارادایمی مددکاری را بر اساس اسلام ببیند، در تمام سطوح مددکاری از جمله گرایش‌های 12گانه آن تغییر ایجاد می‌شود؛ چنانکه می‌بینیم برخی از گرایشات مددکاری اجتماعی اسلامی در مددکاری معاصر وجود ندارد و برخی گرایشات مددکار معاصر نیز در مددکاری اسلامی نیست.

مبانی مددکاری اجتماعی اسلامی در دین وجود دارد

وی در پاسخ این پرسش که اصولا آیا با وجود قدمت اسلام و نوپدیدبودن مددکاری اجتماعی، مددکاری اجتماعی اسلامی امری ممکن است؟، خاطرنشان کرد: اسلام برای افراد و جوامع، مبانی و مفاهیمی را طرح کرده که ثابت است و با گذر زمان تغییر نمی‌کند؛ از طرفی مددکاری اجتماعی، دو رکن اساسی شامل فرد، جامعه و نسبت فرد و جامعه دارد؛ وقتی اسلام برای فرد و جامعه، هم کار مفهومی کرده و هم نسخه عملیاتی ارائه داده و هم نسبت اینها را ترسیم کرده است، نمی‌شود ادعا کرد که در رابطه با مددکاری اجتماعی صحبت نکرده است.

حجت الاسلام دهقانی شورکی ادامه داد: مددکاری اجتماعی اسلامی یک پدیده خلق‌الساعة‌ نیست که بر حسب اقتضائات زمانی ایجاد شده باشد؛ درست است که خود مفهوم مددکاری اجتماعی در صدر اسلام نبوده؛ ولی هرآنچه مربوط به آن است، مورد بحث قرار گرفته؛ پس مددکاری اجتماعی اسلامی، امری ممکن است و مبانی‌اش در دین وجود دارد فقط نیازمند کشف با روش‌های معتبر از منابع اسلامی است.

ارائه مددکاری اسلامی محدود به حوزویان یا جوامع مسلمان نیست

رئیس مؤسسه مددکاری اسلامی بشری درباره اینکه آیا مددکاری اجتماعی اسلامی صرفا توسط حوزویان قابل ارائه است یا خیر، توضیح داد: مددکاری اجتماعی اسلامی یک سبک تفکر، سازماندهی و ساختاردهی به مددکاری اجتماعی مبتنی بر دین است و انحصار به هیچ سازمانی از جمله روحانیت ندارد؛ تمام فعالان این حوزه می‌توانند از این رویکرد بهره ببرند. مانند سایر احکام دین که عام و برای همه افراد است، مددکاری اجتماعی نیز همین‌گونه است و حتی به جوامع مسلمان هم انحصار ندارد؛ الگو، تکنیک و پارادایمی است که حتی در جوامع غیرمسلمان هم می‌تواند کاربست داشته باشد.

نسبت مددکاری اجتماعی و نهاد روحانیت

وی به‌طور خاص نسبت مددکاری اجتماعی و نهاد روحانیت را در سه عرصه تعریف و تصریح کرد: روحانیان، فضلا و پژوهشگران حوزه دین در شکل‌دهی، ساماندهی و ساخت مفهوم مددکاری اجتماعی از فلسفه تا مبانی نظری و کاربردی و روش‌ها (شکل‌دهی بنیان‌های نظری مبتنی بر دین) دخالت دارند و باید این‌ بنیان‌ها را (نه منحصر به مبلغان و کنشگران خود بلکه برای همگان) تولید کنند؛ بنابراین می‌توان گفت از آنجاکه سازمان روحانیت، متکفل نظام تولید علم دینی است، اولین نقطه پیوند سازمان روحانیت با مددکاری اجتماعی، همین‌جاست.

حجت‌الاسلام دهقانی شورکی، دوران گذاری که بین مددکاری موجود و مددکاری اجتماعی اسلامی وجود دارد را دومین عرصه پیوند مددکاری اجتماعی و سازمان روحانیت برشمرد و افزود: تاکنون ما مددکاری معاصر (که نقاط قوتی دارد و جزئی از مددکاری اسلامی است) داشته‌ایم و رسیدن به مددکاری اجتماعی اسلامی، نیازمند یک دوران گذار است که طی کردن آن باید توسط نهاد روحانیت اتفاق بیفتد چراکه خود، تولیدکننده مفهوم مددکاری اسلامی بوده است یعنی در درجه اول روحانیان باید مددکاری اجتماعی را در میدان ارائه دهند و بعد سایر فعالان و علاقمندان.

رئیس مؤسسه مددکاری اسلامی بشری، بهره‌مندی از خدمات مددکاری اسلامی را سومین عرصه نسبت سازمان روحانیت با مددکاری اسلامی معرفی و اصریح کرد: سازمان روحانیت در بخش‌هایی می‎تواند از محصول، خروجی و نتیجه مددکاری اجتماعی اسلامی بهره‌مند شود؛ زیرا مددکاری، ساخت هویت سالم را برای افراد و جوامع دنبال می‌کند و مددکاری اسلامی روش‌هایی را مبتنی بر اسلام تولید کرده است که بتواند ساخت هویت دینی در فرد و جامعه رقم بزند.

وی با بیان اینکه در سال‌های اخیر در حوزه اتفاق خوبی برای کاربست محصولات روانشناسی اسلامی افتاده است، یادآور شد: مراکز مشاوره حوزوی فعال شده‌اند و از خروجی روانشناسی اسلامی برای خود روحانیان استفاده می‌کنند؛ اما در مددکاری چون هنوز ابتدای مسیر قرار دارد، این اتفاق نیفتاده است. به عنوان مثال مددکاری اجتماعی اسلامی در مسیر تهذیب و ساخت هویت می‌تواند به‌کارگیری شود؛ در واقع مسیر تهذیب، از نوشتن سند بالادستی و مسابقه کتابخوانی نمی‌گذرد چراکه از موانع تهذیب، هویت ناسالم است و وقتی این هویت و عزت نفس به شیوه‌های مختلف کمرنگ‌ می‌شود، نمی‌توان انتظار تهذیب نفس داشت.

مددکاری اسلامی؛ قالبی نوین برای تبلیغ دینی

حجت‌الاسلام دهقانی شورکی ضمن گلایه از مغفول ماندن تبلیغی که می‌تواند در ضمن ساخت هویت فردی و اجتماعی، با اقدام اجتماعی شکل گیرد، افزود: توصیه‌های رهبر معظم انقلاب، دقیق و مبتنی بر مبانی اسلامی و چندین دهه تجربه است؛ اینکه در دیدار یکی از نهادهای متکفل امر تبلیغ دین، مددکاری اسلامی را مطرح می‌کنند، جایگاه بالای مددکاری را نشان می‌دهد که می‌تواند از قالب‌های نوین تبلیغ دینی باشد. البته ما منکر تبلیغ سنتی نیستیم؛ آن هم لازم و ضروری است و نباید کنار گذاشته شود اما یکی از فضاهای نوین پیش روی تبلیغ، مددکاری اسلامی است.

خبرنگار: زهرا شریعتی

انتهای پیام/