به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم،بر اساس داده‌های پیمایش ملی «گونه‌شناسی زیست مجازی ایرانیان»، جامعه امروز ایران از مرحله‌ی «دسترسی به اینترنت» عبور کرده و وارد مرحله‌ی «زیست در اینترنت» شده است. بیش از 94 درصد افراد زیر 50 سال کاربر اینترنت‌اند و 60 درصد از آنان از اینترنت همراه استفاده می‌کنند که نشان از دسترسی دائمی به این فضا دارد. اما این ارقام صرفا نشان‌دهنده‌ی رشد فناوری نیست؛ بلکه به نظر می‌رسد با نوعی جابه‌جایی در بنیان‌های زیست فرهنگی‌ ایرانیان مواجه هستیم . به بیان دیگر، اینترنت از ابزاری برای ارتباط به بستری برای زیستن بدل‌شده که فرایند ارتباطات اجتماعی را در دل خود قوام می‌دهد. با این حال، به نظر می‌رسد سیاست فرهنگی در ایران هنوز این دگرگونی را نپذیرفته است.

افزایش درگیری روزمره با اینترنت به‌روشنی در داده‌ها قابل مشاهده است: بیش از نیمی از کاربران روزانه چند ساعت در شبکه‌های اجتماعی حضور دارند و شاخص‌های رفتاری نشان می‌دهد حدود یک‌سوم کاربران نشانه‌های وابستگی یا اعتیاد دیجیتال دارند . این درگیری مداوم با فضای مجازی صرفاً تغییری در الگوی مصرف نیست؛ بلکه به تغییر در دستگاه ادراکی نسل‌های جدید می‌انجامد . به بیان دیگر آن‌ها جهان را از درون الگوهای رفتاری در این شبکه‌ها می‌بینند . فهم معنا در نسل جدید بیش از آن‌که بر گفت‌وگو و استمرار آن استوار باشد، بر بازنمایی و تعامل ات لحظه‌ای بنا شده است. این همان نقطه‌ای است که شکاف نسلی از سطح رفتار به سطح ادراک می‌رس د. نسل جدید که اصطلاحا نیتیو این شبکه‌ها هستند، فرهنگ را به نحو متفاوتی از نسل‌های پیشین خود دریافت و زیست و بازتولید می‌کنند.

دگرگونی در الگوهای ادراکی ، هر سیاست فرهنگی را ناگزیر به بازاندیشی می‌کند. اما سیاستی که همچنان بر کنترل، انسداد یا فیلترینگ تکیه دارد، در واقع با پدیده‌ای می‌جنگد که خواه ناخواه به بستر زیست فرهنگی مردم بدل شده است. پیمایش نشان می‌دهد که اکثریت کاربران، به‌ویژه در گروه‌های جوان، از فیلترشکن استفاده می‌کنند و عملاً بخش بزرگی از تعاملات دیجیتال در وضعیتی نیمه‌پنهان انجام می‌شود . این یعنی سیاست‌های تقابلی نه‌تنها موفق به مهار نشده‌اند بلکه نوعی «فرهنگ عبور از قانون» را در زیست روزمره تثبیت کرده‌اند .

اما چالش فقط در سطح سیاست‌های کنترلی نیست. حتی سیاست‌های ایجابی و ترویجی نیز، اگر بر پایه‌ی همان الگوهای فرهنگی دهه‌های گذشته طراحی شوند، ناکام خواهند بود. داده‌ها نشان می‌دهد کاربران اینترنت در حوزه‌های مختلف زیست روزمره ـ از خرید و آموزش تا تفریح و معاشرت ـ به‌شدت به خدمات آنلاین وابسته‌اند . عادت به اتصال دائم، ادراک افراد از زمان، خلوت، حریم خصوصی و حتی تعاملات بدنی را بازتعریف کرده است.

از سوی دیگر، داده‌های پیمایش نشان می‌دهد با وجود اینکه تنها حدود 20 درصد کاربران از کیفیت اینترنت رضایت بالا دارند، اما همچنان بیش از نیمی از کاربران هر روز در شبکه‌ها فعال‌اند. این پارادوکس گویای آن است که وابستگی به اینترنت از سطح فنی و ابزاری فراتر رفته و به نیاز هویتی بدل شده است. اینترنت اکنون نه فقط ابزار مصرف ، بلکه میدان تجربه‌ی خود و بازنمایی هویتی است. از همین‌رو، سیاست فرهنگی برای صیانت از فرهنگ ، نمی‌تواند مقابله با بستر هویتی جدید بپردازد؛ چرا که با گذشت زمان فرهنگ بیرون از این فضا دیگر امکان حیات ندارد ، بلکه مولفه‌های هویتی خود را در درون آن قوام داده و گسترش می‌یابد .

پیمایش ملی «زیست مجازی ایرانیان» تصویری روشن از واقعیتی می‌دهد که دیگر قابل انکار نیست: جامعه ایران در آستانه‌ی دگرگونی فرهنگی عمیقی است که در آن معنا، هویت و ارتباط از بستر شبکه‌های دیجیتال عبور می‌کند. در چنین شرایطی، سیاست مهار و تقابل نه تنها کارآمد نیست، که نشان از عدم بلوغ نسبت به فهم منطق فرهنگ دوران معاصر است. نیاز امروز ما سیاستی است که بتواند در دل زیست مجازی، ارزش‌های فرهنگی را بازتولید کند و به جای ترس از آینده، آینده را به زبان نسلی بفهمد که زندگی‌اش را در جهان شبکه‌ای مجازی تعریف می‌کند.

یادداشت از: فاطمه داداشی، دانشجوی دکترای فلسفه

انتهای پیام/