به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، در سال 1361 از سوی سازمان وقت برنامه و بودجه، طرحی پیشنهادی مبنی بر نظام برنامه‌ریزی کشور از سوی شورای اقتصاد به تصویب رسید. براساس این طرح چگونگی تدوین برنامه بلندمدت20ساله و برنامه‌های میان مدت 5 ساله مطرح و به‌دنبال آن لایحه‌ای با عنوان برنامه اول توسعه پس از انقلاب (1366 – 1362) به مجلس شورای اسلامی وقت تقدیم شد. این برنامه درواقع برنامه ششم تعدیل شده قبل از انقلاب بود اما آن به‌دلیل شرایط خاص آن‌سال‌ها ازجمله کاهش قیمت نفت و عدم تطابق برنامه با شرایط حاکم به تصویب نرسید. این ماند تا این‌که در سال1364 و 1365 به‌دلیل شرایط سخت ناشی از جنگ تحمیلی (کاهش درآمدهای نفتی) برنامه‌ای اضطراری توسط دولت وقت ارائه شد. هدف از این برنامه تأمین حداقل نیازهای مردم و کنترل قیمت‌ها بود. به‌تعبیری روشن‌تر در دوره قبل از انقلاب 5 برنامه توسعه تهیه و در فاصله سال‌های 1327 تا 1355 به اجرا درآمد اما برنامه ششم توسعه در ایران قبل از انقلاب که برای سال‌های 1356 تا 1360 در مرحله تصویب بود به‌دلیل روبه‌رو شدن با رویدادهای انقلاب و پیروزی انقلاب اسلامی در مرحله تصویب متوقف و از آن پس تا سال 1368 ایران برنامه توسعه نداشت.

صنعت و معدن بخش ناموفق برنامه اول

با پایان‌گرفتن جنگ و آغاز دوران سازندگی، تهیه برنامه‌های توسعه 5 ساله آغاز و نخستین برنامه مدون جمهوری‌ اسلامی‌ ایران با هدف اجرای سیاست‌های تعدیل اقتصادی (آزادسازی‌ قیمت‌ها و نرخ ارز و خصوصی‌‌‌سازی)، همچنین راه‌اندازی بورس و بازسازی خسارات ناشی از جنگ 8 ساله تدوین و از سال 1369 تا 1373 به اجرا درآمد.

القصه نخستین برنامه توسعه‌ای پس از انقلاب به‌دلیل رویکرد برنامه‌ریزی و توسعه منطقه‌ای نسبت به برنامه‌های قبل از انقلاب از جایگاه ممتازتری برخوردار شد. در این دوران 5 ساله، طرح جامع آب (جاماب) کشور را به 8 منطقه کلان بر اساس حوزه آبریز رودخانه‌ها تقسیم و به مطالعه و پیش‌بینی آب مورد نیاز شهرها در این مناطق تا سال 1381 پرداخت. همچنین طرح آمایش سرزمین در سال 1368 و به همراه آن طرح های جامع منطقه‌ای، طرحهای جامع ناحیه ای، طرحهای جامع ساماندهی روستایی، طرح اسکان 90 یا مکان‌یابی استقرار جمعیت تا سال 1390، طرح منطقه‌بندی فضایی(منطقه بندی ایالتی با 9 منطقه کلان) تهیه شد. خوشبختانه این طرح‌ها عملیاتی و اجرایی شد و در نتیجه بخش کشاورزی به اهداف مورد نظر رسید، بخش صنعت و معدن ناموفق ماند و در مجموع نرخ بالای تورم بویژه در سال‌های پایانی برنامه، بیکاری و کاهش صادرات نفت به نصف رقم پیش‌بینی شده، نشان‌دهنده عدم موفقیت و ضعف عملکرد مجریان برنامه اول توسعه بود.

اهداف برنامه عمرانی‌تر شد

با ورود به برنامه دوم توسعه که از سال 1374 تا 1378 به اجرا درآمد، رویکرد نیز تغییر کرد. در این برنامه و برنامه اول طرح‌ها در قالب طرح‌های مطالعاتی و مهندسان مشاور مطرح بود اما کم‌کم اهداف در این برنامه، عمرانی‌تر‌ شد. اهداف برنامه دوم شامل تحقق عدالت اجتماعی، رشد فضائل اخلاقی، اسلامی و فرهنگ عمومی، افزایش بهره‌وری، تربیت نیروی انسانی مورد نیاز و رشد اقتصادی با محوریت کشاورزی بود.

همچنین در این برنامه به توسعه منطقه‌ای در قالب طرح‌های جامع منطقه‌ای، ساماندهی روستایی، طرح‌های جامع شهری و هادی روستایی توجه اساسی شد طوری‌که طرح جامع 18 شهر جدید در اطراف شهرهای بزرگ به تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری رسید که نقطه عطفی در اجرای پروژه‌های عمرانی کشور بود.

آغاز اجرای پروژه‌های عمرانی

در برنامه سوم توسعه (1383 – 1379) پارامترها و مشخصات پروژه‌های عمرانی ملموس‌تر شد. مجموع اعتبارات عمرانی مصوب در قوانین بودجه سال‌های این برنامه برای طرح‌های عمرانی ملی بالغ بر 179.8 هزار میلیارد‌ریال و برای طرح‌‌های عمرانی استانی بالغ بر 59.9 هزار میلیارد ریال بوده است.

میانگین رشد سالانه بودجه عمرانی مصوب در این سال‌ها در حوزه عمرانی ملی 32.8 درصد و در حوزه عمرانی استانی 55.7 درصد بود. همچنین متوسط تخصیص اعتبارات عمرانی در طول سال‌های برنامه سوم در حوزه ملی 72 درصد و در حوزه استانی80.8 درصد بوده که در مجموع به حدود 76.4 درصد می‌رسد.

علاوه بر این متوسط تعداد طرح‌های عمرانی در این سال‌ها در حوزه ملی یک هزار و 879 و در حوزه استانی 13 هزار و 759 طرح بوده که در قالب این طرح‌ها به طور متوسط، سالانه 8 هزار و 518 پروژه ملی و 51 هزار و 663 پروژه استانی به اجرا درآمده است.
به‌دنبال اجرای طرح‌های عمرانی در سال‌های برنامه سوم، از نقطه نظر میزان پیشرفت فیزیکی که در هر سال برای این طرح‌ها پیش‌بینی شده، میانگین دستیابی به اهداف موردنظر برای طرح‌های عمرانی ملی 63 درصد و برای طرح‌های عمرانی استانی 82.2 درصد بوده است. بر این اساس حداقل میزان تحقق اهداف عمرانی ملی در طول سال‌های برنامه سوم مربوط به سال 1381 و برابر با 56.8 درصد و حداکثر میزان تحقق اهداف عمرانی ملی در طول سال‌های برنامه سوم مربوط به سال 1379 و برابر با 76 درصد بود. حداقل میزان تحقق اهداف عمرانی استانی نیز در این سال‌ها مربوط به سال1383 برابر با 76.8 درصد و حداکثر میزان تحقق اهداف عمرانی استانی هم مربوط به سال 1379 برابر با 90.3 درصد بود.
در این برنامه به‌طور متوسط میزان تطابق و یا جلوتر بودن از برنامه زمانی در حوزه‌ عمرانی ملی 38.4 درصد و در حوزه استانی 70.2 درصد بوده که بدین ترتیب میزان تاخیر هر یک به ترتیب 61.6 و 29.8 درصد بوده است.

تاخیر در اجرای پروژه‌ها نسبت به برنامه زمانی پیش‌بینی شده از مشکلات اصلی عملیات عمرانی بوده و مهم‌ترین دلیل این تاخیر هم عوامل اعتباری از جمله نارسایی اعتبارات به صورت عدم تخصیص کامل اعتبارات است و در ادامه ضعف دستگاه‌های اجرایی و ناتوانی برخی از پیمانکاران نیز از دلایل دیگر این تاخیرها بوده‌اند.

از طرح‌های عمرانی ملی مهم و عمده در برنامه سوم می‌توان به تکمیل واحدیکم نیروگاه اتمی بوشهر، ساختمان سد کرخه در خوزستان، تجهیز معدن و احداث واحد تولید مس سونگون در اهر، ایجاد کارخانه ریخته‌گری و آهنگری قطعات سنگین در خراسان، تجهیز معدن زغال سنگ طبس، توسعه میدان گازی پارس جنوبی، ساختمان سد و تونل گاوشان در کردستان، نیروگاه آبی کارون 3، ایجاد،بهسازی و نوسازی صنایع و توسعه استفاده از گاز طبیعی در صنایع اشاره کرد.

بخش خصوصی آمد

با افزایش تعداد پروژه‌های عمرانی در برنامه سوم توسعه، استفاده از روش‌های پیمانی در اجرای این‌گونه پرو‌ژه‌ها شدت گرفت. این وضعیت نشان‌دهنده توجه به واگذاری امور به بخش خصوصی بود تا آن‌جا که در پروژه‌های عمرانی ملی 57.7 درصد و در پروژه‌های عمرانی استانی 35.7 درصد کار به روش پیمانی و مابقی به صورت امانی یا امانی- پیمانی واگذار شد که در دو روش اخیر دستگاه‌های اجرایی به صورت کارفرما و مجری عمل کرده‌اند.

از دلایل نشان‌دهنده حضور بخش خصوصی در پروژه‌های عمرانی، برگزاری مناقصات و تبعیت از قانون مناقصه است. رعایت تشریفات مناقصه که منجر به عقد قرارداد با پیمانکاران بخش‌خصوصی در طول برنامه سوم شد در پروژه‌های ملی 36.5 و در پروژه‌های استانی 29.2 بوده و مابقی واگذاری‌ها نیز بدون رعایت مقررات مناقصه صورت گرفته که خود نشان می‌دهد پروژه‌ها به صورت ترک تشریفات به مناقصه رفته و مناقصه‌ای برگزار نشده و این خلاف قانون است.

در حوزه عمرانی ملی هم طی این برنامه، 9 هزار و 36 پروژه جدید تعریف که از این میزان 9 هزار و 292 پروژه (تعدادی پروژه هم از برنامه دوم به برنامه سوم آمده است) به پایان می‌رسد و در ادامه 4 هزار و 442 پروژه ناتمام وارد برنامه چهارم می‌شود. در بخش عمرانی استانی نیز 148 هزار و 577 پروژه جدید در برنامه تعریف که 138 هزار و 465 پروژه به پایان رسیده و از این تعداد 25 هزار و 376 پروژه ناتمام استانی به برنامه چهارم می‌رسد.

پایان بخش اول/گزارش از دانش پورشفیعی

انتهای پیام/